Category: Library Blog

भागवत पुराणात सांगितलेली ययातीची कथा. नहुष राजाचा पराक्रमी पुत्र, ययाती हा एक महान चक्रवर्ती सम्राट होता. आपल्या पराक्रमाने, सौंदर्याने आणि शासनाने त्याने कीर्ती मिळवली होती. पण एका चुकीमुळे, दैत्यांचे गुरु शुक्राचार्यांनी त्याला अकाली वृद्धत्वाचा शाप दिला. ऐन तारुण्यात आलेलं हे वार्धक्य ययातीला सहन झालं नाही. त्याने शुक्राचार्यांची खूप विनवणी केली. तेव्हा त्यांनी शाप पूर्णपणे मागे न घेता एक पर्याय दिला – “जर तुझा कोणी पुत्र स्वेच्छेने त्याचं तारुण्य तुला देऊन तुझं वार्धक्य स्वीकारायला तयार झाला, तर तुला तुझं तारुण्य परत मिळेल.”

ययातीने आपल्या मोठ्या पुत्रांना विचारले, पण कोणीही आपल्या तारुण्याचा त्याग करून वडिलांचे वार्धक्य स्वीकारायला तयार झाले नाही. शेवटी, त्याचा सर्वात धाकटा पुत्र, पुरु, वडिलांच्या सुखासाठी आपले तारुण्य द्यायला तयार झाला.

ययातीला पुन्हा तारुण्य मिळालं. त्यानंतर त्याने अनेक वर्षे, सर्व प्रकारची ऐंद्रियिक सुखे आणि ऐषोआराम भोगले. जगातील सर्व सुखं त्याच्या पायाशी लोळण घेत होती. पण इतका भोग घेऊनही त्याच्या मनाला शांती मिळाली नाही, तृप्ती लाभली नाही. तेव्हा त्याला एक महान सत्य उमगले…

“इच्छांची पूर्तता करून कधीही इच्छा शांत होत नाहीत. जसे अग्नीत तूप टाकल्याने अग्नी विझत नाही, उलट तो अधिकच भडकतो, त्याचप्रमाणे भोगांच्या उपभोगाने वासना अधिकच वाढतात.”

हा साक्षात्कार झाल्यावर ययातीला आपली चूक कळली. त्याने तात्काळ आपला पुत्र पुरुला त्याचे तारुण्य परत केले आणि राज्याचा त्याग करून तो मोक्षाच्या शोधात वनात निघून गेला.

ययातीची कथा ही केवळ एक पौराणिक कथा नाही, तर ती आजच्या व्यावसायिक आणि वैयक्तिक जीवनाचे अचूक वर्णन करते. आपण सर्वच कुठेतरी ‘ययाती’ झालो आहोत.

एखाद्या प्रमोशनसाठी आपण दिवसरात्र एक करतो. ते मिळाल्यावर काही काळ आनंद होतो, पण लगेचच पुढच्या प्रमोशनचे, जास्त पगाराचे किंवा मोठ्या केबिनचे वेध लागतात. एका यशस्वी प्रोजेक्टनंतर दुसरा, दुसऱ्या नंतर तिसरा… ही शर्यत कधीच संपत नाही. आपल्या सहकाऱ्याच्या गाडीपेक्षा मोठी गाडी, त्याच्या घरापेक्षा मोठं घर, या तुलनेच्या अग्नीत आपण आपलं मानसिक स्वास्थ्य आणि कौटुंबिक सुख ‘तूप’ म्हणून टाकत असतो. आपण आपल्या आरोग्याचे आणि वेळेचे ‘तारुण्य’ देऊन करिअरचे ‘वार्धक्य’ विकत घेत आहोत का?

बाजारात आलेला नवीन मोबाईल फोन आपल्याला हवा असतो. तो मिळाल्यावर काही महिन्यांतच त्याचं नवीन मॉडेल येतं आणि आपलं मन पुन्हा अशांत होतं. सोशल मीडियावर मिळणारे लाइक्स आणि फॉलोअर्स हे देखील असेच आहेत. शंभर लाइक्स मिळाले की हजारांची अपेक्षा, हजार मिळाले की लाखांची. प्रत्येक नोटिफिकेशन हा त्या अग्नीत टाकलेल्या तुपाच्या थेंबासारखा आहे, जो आपली मान्यतेची भूक अधिकच वाढवतो.

किंवा एका नात्यातून दुसऱ्या नात्यात सुखाच्या शोधात फिरणारी व्यक्तीसुद्धा ययातीसारखीच आहे. तिला वाटते की बाह्य परिस्थितीत किंवा व्यक्तीमध्ये बदल केल्याने सुख मिळेल, पण खरा बदल तर आतून घडायचा असतो.

ययातीला हे समजायला बरीच वर्षे लागली, पण आपल्याकडे तेवढा वेळ नाही. राजा ययातीने अनेक वर्षांच्या भोगानंतर जे सत्य जाणले, ते हेच की खरा आनंद बाहेरील वस्तू किंवा परिस्थितीत नाही, तर तो आपल्या आत, आपल्या संयमात आणि समाधानात आहे. सुख हे इच्छापूर्तीमध्ये नाही, तर इच्छांवर नियंत्रण मिळवण्यात आहे. जेव्हा आपण आपल्या इच्छांचे गुलाम न बनता स्वामी बनतो, तेव्हाच आपल्याला खऱ्या अर्थाने शांती आणि समाधान लाभते.

SBFC कंपनीचे CEO असीम धृ यांच्या एक मुलाखतीत त्यांनी किस्सा सांगितलं होता. दुबई शॉपिंग फेस्टिव्हल चालू होता, ते एका मोठ्या मॉल मध्ये उभे होते. आजूबाजूला लोक प्रचंड शॉपिंग करत होते. एकमेकाला खरेदी केलेल्या वस्तू दाखवत होते. लुई व्हिटोन, प्राडा अशा महागड्या ब्रँडसच्या पिशव्या मिरवत होते. तेव्हा असीम यांच्या मनात विचार आला की त्यांना काहीच विकत घेण्याची ईच्छा नव्हती. ते म्हणाले की ” तुम्हाला जे पाहिजे ते उपलब्ध आहे….तुमची ते मिळविण्याची ऐपत आहे …आणि तरीही तुम्हाला ते नको आहे….हीच आनंदाची गुरुकिल्ली आहे !”

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian उरण महाविद्यालय, उरण )

लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

( please visit library-blog for more articles )

Perplexity ने नुकतेच ‘Personal Computer’ लाँच केले आहे. हे नाव ऐकून तुम्हाला वाटेल की हा एखादा नवीन लॅपटॉप आहे का? तर नाही. हा एक असा AI प्रोग्राम आहे जो तुमच्या computer वर २४/७ सक्रिय राहतो आणि तुमच्या फाईल्स, अ‍ॅप्स आणि सेशन्सचा वापर करून तुमची कामे पूर्ण करतो.

आता मुद्दा फक्त AI ला प्रश्न विचारण्याचा उरला नसून, त्याला ठराविक ‘उद्दिष्टे’ देण्याचा आहे. तुम्ही झोपलेले असतानाही हा AI तुमची फाईल शोधणे, डेटा व्यवस्थित करणे किंवा दिलेले काम पूर्ण करणे यांसारख्या क्रिया स्वतःहून पार पाडू शकतो. तुम्ही फक्त सांगा: “ही फाईल शोध, ती ऑर्गनाईज कर आणि मी सकाळी उठण्यापूर्वी हे काम पूर्ण कर.” तुमची फाईल्स, अ‍ॅप्स आणि सेशन्सचा वापर करून हा AI स्वतःहून ती कामे पूर्ण करेल. थोडक्यात, तुम्ही झोपेत असताना तुमचा कॉम्प्युटर तुमच्यासाठी काम करत असेल.

जर हे तंत्रज्ञान असेच प्रगत होत राहिले, तर आज आपण ज्या पद्धतीने संगणक वापरतो, ती पद्धत लवकरच कालबाह्य वाटू लागेल.

मात्र, हे तंत्रज्ञान सध्या त्याच्या सुरुवातीच्या टप्प्यात असल्याने सावधगिरी बाळगणे अत्यंत आवश्यक आहे. संवेदनशील माहिती, महत्त्वाच्या फाईल्स किंवा ईमेलसाठी अशा सिस्टिमवर पूर्णपणे विश्वास ठेवणे सध्या धाडसाचे ठरेल. AI अजूनही सूचनांचा चुकीचा अर्थ लावू शकतो, चुकीची कृती करू शकतो किंवा महत्त्वाचा डेटा चुकून डिलीट करून महागड्या चुका करू शकतो. Perplexity ने स्वतः स्पष्ट केले आहे की, महत्त्वाच्या कृतींसाठी वापरकर्त्याची मंजुरी लागेल आणि यात ‘किल स्विच’ची सुविधाही दिली आहे. यावरूनच हे स्पष्ट होते की, ही केवळ सुरुवात आहे. ही प्रणाली अजूनही पूर्णपणे परिपक्व झालेली नाही आणि वापरकर्त्यांनी अत्यंत काळजीपूर्वक पावले उचलणे गरजेचे आहे.

दीर्घकालीन विचार केला तर, या तंत्रज्ञानाचा मूळ उद्देश संशोधन आणि सरावातून या सिस्टिम्स इतक्या विश्वसनीय बनवणे आहे की, त्या आपल्या दैनंदिन डिजिटल श्रमाचा मोठा हिस्सा स्वतःहून सांभाळू शकतील. याचा सकारात्मक परिणाम असा होऊ शकतो की, आपण स्क्रीनला चिकटून राहण्याऐवजी खऱ्या आयुष्यात आणि ऑफलाईन कामांत जास्त वेळ घालवू शकू, कारण आपली डिजिटल कामे पार्श्वभूमीवर आपला ‘पर्सनल AI’ हाताळत असेल.

भविष्यात हे सर्व शक्य होण्यासाठी केवळ तंत्रज्ञानच नव्हे, तर आपल्या नोकऱ्या, शिक्षण आणि आर्थिक व्यवस्थांनाही या बदलांनुसार अपडेट व्हावे लागेल.

शेवटी, आपण अजून त्या पूर्ण विकसित टप्प्यावर पोहोचलो नसलो तरी, हे एक स्पष्ट संकेत आहेत की कॉम्प्युटर आता केवळ एक साधन राहिले नसून ते ‘कामगार’ बनत आहेत. यापुढे खरे ‘प्रॉडक्ट’ हे एखादे फिजिकल डिव्हाइस नसून, त्या डिव्हाइसद्वारे काम करणारी तुमचीच एक ‘डिजिटल आवृत्ती’ असेल. हे तंत्रज्ञान मानवी जीवनासाठी शाश्वत आणि फायदेशीर ठरेल की नाही, हे भविष्यात आपल्याला या सिस्टिम्स कशा प्रकारे हाताळतो यावर अवलंबून असेल.

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय उरण )

लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर- 9892798322

(Please visit the library-blog for more articles )

तुम्ही उद्योजक असाल किंवा मोठे पदाधिकारी, तुम्हाला तुमच्या कंपनीतील कर्मचाऱ्यांची व सहकाऱ्यांची उत्तम साथ लाभली तर तुमच्या उद्योगाची वा कार्यालयाची झपाट्याने प्रगती होईल. परंतु, हे ठाऊक असूनही, बरेचदा आपण कमी पडतो ते कर्मचाऱ्यांची मनं जाणण्यात व त्यामुळेच आपल्या हाताखाली कर्मचारी फारसे टिकत नाहीत.

इंग्रजीत एक म्हण आहे, ‘People Don’t leave jobs, they leave bad bosses’ अर्थात्, एकवेळ कमी पगारावरही कर्मचारी काम करतील पण खडूस बॉसच्या हाताखाली काम करताना त्या कर्मचाऱ्यांची होणारी मानसिक घुसमट सहन करण्याच्या पलीकडे असते आणि अखेरीस कर्मचारी अशा नोकरीला अल्पावधीतच रामराम ठोकतात.

जे आजवर उत्तम बॉस म्हणून लोकप्रिय झाले त्या सगळ्यांना ही गोष्ट माहिती होती आणि म्हणूनच ते वेळोवेळी आपल्या कर्मचाऱ्यांना दोन शब्द कौतुकाचे दिल्यावाचून रहात नसत. एका अभ्यासांती असा निष्कर्ष निघाला की, तुम्ही जर बॉस असाल तर हे लक्षात ठेवा, की तुम्ही जितक्या वेळा तुमच्या कर्मचाऱ्यांवर डाफरता त्याच्या तिप्पट वेळा तुम्ही त्यांचं कौतुक करायला हवं तेव्हाच ते तुमच्यासोबत काम करताना खूश रहातील. यामुळे तुमच्या संपूर्ण कर्मचारी वर्गात नेहमीच आनंदाचे वातावरण राहील यात शंका नाही.

कर्मचाऱ्यांची कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी कौतुकाच्या शब्दाबरोबरच मध्येमध्ये त्यांना बक्षीस व प्रोत्साहनपर भेटवस्तू वा अन्य काहीतरी द्यायलाच हवं. अगदी ढेपाळलेल्या कर्मचाऱ्यासाठीही या सर्व बाबी फार प्रेरणादायक ठरतात व तो कर्मचारी लवकरच झटून कामाला लागतो.

याप्रकारे करा कर्मचाऱ्यांचं कौतुक –

• कर्मचाऱ्यांना रागवायचं ओरडायचं असेल तर ते खाजगीत परंतु कौतुक करताना मात्र आवर्जून चारचौघात करा.

• कौतुक करताना पाल्हाळ लावण्याची गरज नाही. अगदी मोजक्या शब्दात आणि टू द पॉईंट बोलून कर्मचाऱ्यांचं कौतुक करा.

• कर्मचाऱ्यांनी केलेल्या जादा कामाबद्दल कधीमधी त्यांचे आभार माना.

• मीटींगमध्ये त्यांच्या कामाची आवर्जून दखल घ्या.

• अध्येमध्ये त्यांच्यासह स्नेहभोजन वा चहापार्टी आयोजित करा.

• त्यांच्या कामासाठी गरजेची अशी वस्तू तुमच्यातर्फे त्यांना भेट म्हणून द्या.

• शब्दांपेक्षा कृती अधिक बोलते हे जाणून कधीतरी त्यांच्या पाठीवर कौतुकाने थाप द्या. थँक यू, ग्रेट जॉब, वेल डन वगैरे म्हणताना हस्तांदोलन करायला आवर्जून पुढे व्हा.

• जबाबदारीचं काम द्या. तुम्ही विश्वास ठेवलात तर त्यांचा स्वतःवरचा विश्वास आपोआप वाढतो.

• चांगले बॉस म्हणजे केवळ गोड बोलणारे बॉस नव्हे. तर जाणीवपूर्वक कर्मचाऱ्यांच्या सर्वांगीण विकासासाठी पोषक वातावरण तयार करते तीच व्यक्ती चांगली बॉस होऊ शकते.

जगप्रसिद्ध सॉफ्टस्किल्स ट्रेनर डेल कार्नेगी म्हणतात, ‘लोक पैशासाठी काम करताyत हे जरी खरं असलं तरीही त्यांना त्याहीपेक्षा अधिक हवं असतं ते म्हणजे कौतुक, ओळख आणि बक्षीस ..’

(संकलन – श्याम धारासूरकर Librarian, उरण महाविद्यालय उरण )

लायब्ररी हेल्प लाईन नंबर 9892798322

(Please visit the library-blog for more articles )

एका सेकंदासाठी विचार करा… अशी एखादी जादूची मशीन असेल जी आपल्या वातावरणातील घातक कार्बन डायऑक्साइड (CO2) शोषून घेईल आणि त्याचे रूपांतर थेट उपयुक्त दगडात किंवा खनिजात करेल? ऐकायला कदाचित विज्ञानावर आधारित एखाद्या चित्रपटातली गोष्ट वाटेल, पण हे प्रत्यक्षात घडत आहे आणि तेही आपल्या मुंबईतल्या आयआयटी बॉम्बेमध्ये!

आज जग ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे होरपळत आहे. आपल्या पृथ्वीचे तापमान वाढवण्यास सर्वात जास्त कारणीभूत आहे तो म्हणजे कोळसा आणि पेट्रोलच्या ज्वलनातून बाहेर पडणारा कार्बन डायऑक्साइड. पण याच संकटाला संधीत बदलण्याचे स्वप्न आपल्या भारतीय वैज्ञानिकांनी पाहिले आहे.

मुंबई च्या आयआयटी बॉम्बेचे प्राध्यापक विक्रम विशाल आणि प्राध्यापक अर्णभ दत्ता यांनी ‘उर्जनोवा सी’ (Urjanova C) नावाचे एक स्टार्टअप सुरू केले आहे. त्यांचे तंत्रज्ञान कारखान्यांच्या धुराड्यातून निघणारा विषारी CO2 पकडते आणि त्याचे रूपांतर कॅल्शियम कार्बोनेटसारख्या मौल्यवान खनिजात करते. ही खनिजे पुढे सिमेंट किंवा इतर बांधकामात वापरली जाऊ शकतात. म्हणजे एका उद्योगाचा कचरा हा दुसऱ्या उद्योगासाठी कच्चा माल बनतोय!

पण तुम्हाला माहित आहे का, या कामासाठी जगप्रसिद्ध उद्योगपती एलन मस्क यांच्या फाऊंडेशनने या भारतीय टीमला चक्क १.८५ कोटी रुपयांचे (२,५०,००० डॉलर्स) बक्षीस दिले आहे?

आयआयटी बॉम्बेच्या या ‘SASIITB’ नावाच्या टीमने जगभरातील शेकडो स्पर्धकांना मागे टाकत एक्स-प्राईज (XPrize) स्पर्धेत हे घवघवीत यश मिळवले आहे. भारताने २०७० पर्यंत ‘नेट झिरो’ (म्हणजेच पर्यावरणात जेवढा कार्बन टाकला जातो तेवढाच तो शोषून घेणे) होण्याचे जे ध्येय ठेवले आहे, त्या दिशेने हे एक खूप मोठे पाऊल आहे.

आता प्रश्न पडतो की, पकडलेला हा सर्व कार्बन फक्त दगडातच बदलता येतो का?

तर याचे उत्तर ‘नाही’ असे आहे. आयआयटी बॉम्बेने केवळ दगडच नाही, तर या कार्बनपासून ‘कार्बन मोनोऑक्साइड’ (CO) तयार करण्याचे तंत्रज्ञानही विकसित केले आहे. स्टील उद्योगासाठी कार्बन मोनोऑक्साइड हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. सध्या कोळसा जाळून तो मिळवला जातो, ज्यामुळे प्रदूषण वाढते. पण या नवीन तंत्रज्ञानामुळे जुनाच कार्बन पुन्हा वापरला जाईल आणि पर्यावरणाचे रक्षणही होईल.

इतकंच नाही, तर एनटीपीसी (NTPC) सोबत मिळून आयआयटी बॉम्बेने जमिनीच्या शेकडो फूट खाली हा कार्बन सुरक्षितपणे साठवण्यासाठी भारताची पहिली प्रायोगिक विहीरही खोदली आहे. ही विहीर म्हणजे भविष्यातील कार्बन साठवण्याची एक मोठी तिजोरीच ठरणार आहे.

जेव्हा आपली तरुण पिढी अशा प्रकारे विज्ञानाचा वापर करून जगापुढील संकटांवर उपाय शोधते, तेव्हा अभिमानाने ऊर भरून येतो. हे तंत्रज्ञान केवळ पर्यावरणाचे रक्षण करणार नाही, तर भविष्यात लाखो लोकांसाठी व्यवसायाच्या नवीन संधीही निर्माण करेल.

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय उरण )

लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

(Please visit library-blog for more articles )

 इतिहासात घोड्यांनी एक मोठा बदल पाहिलाय. तंत्रज्ञानामुळे “जॉब” गमावलेला घोडा हा प्रथम प्राणी असेल. आधी गाड्या आल्या, मग इंजिन्स आली आणि घोड्यांचं काम कमी झालं. पण आता आपण पुन्हा त्याच घोड्यांना एका नवीन रूपात परत आणतोय. हे ऐकायला थोडं मजेशीर वाटतंय ना? 😄

DEEP Robotics ने नुकताच त्यांचा M20 Pro नावाचा रोबोट लाँच केला आहे. दिसायला हा एखाद्या घोड्यासारखा वाटतो, पण त्यामागे जबरदस्त तंत्रज्ञान आहे.

M20 Pro मध्ये काय खास आहे?

स्मार्ट सेन्सर्स: यामध्ये 3D LiDAR आणि Depth Cameras आहेत, ज्यामुळे हा रोबोट आपल्या आजूबाजूचा रस्ता स्वतः शोधू शकतो आणि अडथळे सहज पार करतो.

मजबूत बांधणी: याला IP66 रेटिंग मिळाले आहे, म्हणजेच हा पाऊस, धूळ आणि चिखलातही आरामात काम करू शकतो.

शक्तिशाली मोटर्स: याच्या पायांमध्ये प्रगत मोटर्स आहेत, ज्यामुळे तो पायऱ्या चढू शकतो आणि खडबडीत जमिनीवर घोड्यासारखा धावू शकतो.

काम करण्याची क्षमता: हा रोबोट साधारण २० ते ४० किलो वजन वाहून नेऊ शकतो आणि एकदा चार्ज केल्यावर २ ते ४ तास सतत चालू शकतो.

याचा उपयोग काय?

केवळ मनोरंजनासाठीच नाही, तर औद्योगिक तपासणी (Industrial Inspection) आणि कठीण ठिकाणी माल पोहोचवण्यासाठी याचा वापर होऊ शकतो. घोड्यासारख्या उंच पायांमुळे हा उंच गवत किंवा दगडधोंड्यांच्या रस्त्यावर इतर छोट्या रोबोट्सपेक्षा जास्त वेगाने चालू शकतो. 🎡

काय सांगावं, कदाचित भविष्यात आपण पुन्हा घोड्यावर बसून फिरू! फरक इतकाच की हे घोडे इलेक्ट्रिक असतील. ⚡🐎

कसं असतं बघा—आधी गाड्यांनी घोड्यांची जागा घेतली आणि आता हे इलेक्ट्रिक घोडे गाड्यांची जागा घेतील असं दिसतंय. चक्र पूर्ण झालं म्हणायचं!

(संकलन – श्याम धारासूरकर, librarian उरण महाविद्यालय, उरण )

लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

( please visit library-blog for more articles )