हवेतून विषारी धूर खेचून त्याचे चक्क दगडात रूपांतर करणारे भारतीय तंत्रज्ञान

एका सेकंदासाठी विचार करा… अशी एखादी जादूची मशीन असेल जी आपल्या वातावरणातील घातक कार्बन डायऑक्साइड (CO2) शोषून घेईल आणि त्याचे रूपांतर थेट उपयुक्त दगडात किंवा खनिजात करेल? ऐकायला कदाचित विज्ञानावर आधारित एखाद्या चित्रपटातली गोष्ट वाटेल, पण हे प्रत्यक्षात घडत आहे आणि तेही आपल्या मुंबईतल्या आयआयटी बॉम्बेमध्ये!

आज जग ग्लोबल वॉर्मिंगमुळे होरपळत आहे. आपल्या पृथ्वीचे तापमान वाढवण्यास सर्वात जास्त कारणीभूत आहे तो म्हणजे कोळसा आणि पेट्रोलच्या ज्वलनातून बाहेर पडणारा कार्बन डायऑक्साइड. पण याच संकटाला संधीत बदलण्याचे स्वप्न आपल्या भारतीय वैज्ञानिकांनी पाहिले आहे.

मुंबई च्या आयआयटी बॉम्बेचे प्राध्यापक विक्रम विशाल आणि प्राध्यापक अर्णभ दत्ता यांनी ‘उर्जनोवा सी’ (Urjanova C) नावाचे एक स्टार्टअप सुरू केले आहे. त्यांचे तंत्रज्ञान कारखान्यांच्या धुराड्यातून निघणारा विषारी CO2 पकडते आणि त्याचे रूपांतर कॅल्शियम कार्बोनेटसारख्या मौल्यवान खनिजात करते. ही खनिजे पुढे सिमेंट किंवा इतर बांधकामात वापरली जाऊ शकतात. म्हणजे एका उद्योगाचा कचरा हा दुसऱ्या उद्योगासाठी कच्चा माल बनतोय!

पण तुम्हाला माहित आहे का, या कामासाठी जगप्रसिद्ध उद्योगपती एलन मस्क यांच्या फाऊंडेशनने या भारतीय टीमला चक्क १.८५ कोटी रुपयांचे (२,५०,००० डॉलर्स) बक्षीस दिले आहे?

आयआयटी बॉम्बेच्या या ‘SASIITB’ नावाच्या टीमने जगभरातील शेकडो स्पर्धकांना मागे टाकत एक्स-प्राईज (XPrize) स्पर्धेत हे घवघवीत यश मिळवले आहे. भारताने २०७० पर्यंत ‘नेट झिरो’ (म्हणजेच पर्यावरणात जेवढा कार्बन टाकला जातो तेवढाच तो शोषून घेणे) होण्याचे जे ध्येय ठेवले आहे, त्या दिशेने हे एक खूप मोठे पाऊल आहे.

आता प्रश्न पडतो की, पकडलेला हा सर्व कार्बन फक्त दगडातच बदलता येतो का?

तर याचे उत्तर ‘नाही’ असे आहे. आयआयटी बॉम्बेने केवळ दगडच नाही, तर या कार्बनपासून ‘कार्बन मोनोऑक्साइड’ (CO) तयार करण्याचे तंत्रज्ञानही विकसित केले आहे. स्टील उद्योगासाठी कार्बन मोनोऑक्साइड हा अत्यंत महत्त्वाचा घटक आहे. सध्या कोळसा जाळून तो मिळवला जातो, ज्यामुळे प्रदूषण वाढते. पण या नवीन तंत्रज्ञानामुळे जुनाच कार्बन पुन्हा वापरला जाईल आणि पर्यावरणाचे रक्षणही होईल.

इतकंच नाही, तर एनटीपीसी (NTPC) सोबत मिळून आयआयटी बॉम्बेने जमिनीच्या शेकडो फूट खाली हा कार्बन सुरक्षितपणे साठवण्यासाठी भारताची पहिली प्रायोगिक विहीरही खोदली आहे. ही विहीर म्हणजे भविष्यातील कार्बन साठवण्याची एक मोठी तिजोरीच ठरणार आहे.

जेव्हा आपली तरुण पिढी अशा प्रकारे विज्ञानाचा वापर करून जगापुढील संकटांवर उपाय शोधते, तेव्हा अभिमानाने ऊर भरून येतो. हे तंत्रज्ञान केवळ पर्यावरणाचे रक्षण करणार नाही, तर भविष्यात लाखो लोकांसाठी व्यवसायाच्या नवीन संधीही निर्माण करेल.

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय उरण )

लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

(Please visit library-blog for more articles )