Author: kgucorg

मानववंशशास्त्रज्ञ Margaret Mead यांना एकदा विचारण्यात आलं —
“मानवी संस्कृतीची सुरुवात झाली, याचा पहिला पुरावा कोणता?”
दगडी हत्यारं? मातीची भांडी? शेती? आग?
त्यांनी उत्तर दिलं —
“जुळून आलेलं तुटलेलं मांडीचं हाड.”

जंगलात राहणाऱ्या एखाद्या प्राण्याचा पाय मोडला, तर त्याचं जगणं कठीण होतं. त्याला शिकार करता येत नाही. अन्न शोधता येत नाही. पाण्यापर्यंत जाणं अवघड होतं. शिकाऱ्यापासून पळता येत नाही.
मग हजारो वर्षांपूर्वीच्या एखाद्या माणसाचं तुटलेलं मांडीचं हाड पूर्णपणे जुळलं असेल, तर त्या काळात काय घडलं असेल?
कदाचित कोणीतरी त्याच्यासाठी अन्न आणलं असेल.
कोणीतरी पाणी दिलं असेल.
रात्री हिंस्र प्राण्यांपासून त्याचं संरक्षण केलं असेल.
कदाचित काही आठवडे किंवा महिने त्याची काळजी घेतली असेल.
तो माणूस त्या समूहासाठी त्या काळात फारसा “उपयोगी” नसतानाही त्याला सोडून दिलं गेलं नाही.
म्हणून या कथेतला विचार सुंदर आहे—
माणसाने दगडापासून अवजारे / हत्यारे बनविली , तेव्हा कदाचित तंत्रज्ञान सुरू झालं असेल.
पण जायबंदी माणसाला पुन्हा उभं राहेपर्यंत सांभाळलं, तेव्हा कदाचित माणुसकी सुरू झाली.

अशीच एक गोष्ट दक्षिण आफ्रिकेतील एका सिंहिणीची.
तिचं नाव Josie.
वय वाढत गेलं तशी Josie ची दृष्टी कमी होत गेली. एक डोळा पूर्णपणे निकामी झाला आणि दुसऱ्यानेही तिला फारसं दिसत नव्हतं.
जंगलाच्या भाषेत पाहिलं, तर ही जवळजवळ मृत्युदंडाचीच शिक्षा.
सिंहिणीला शिकार करायची आहे. पाणी शोधायचं आहे. इतर प्राण्यांपासून स्वतःचा बचाव करायचा आहे.
त्यासाठी डोळेच साथ देत नसतील तर?
पण Josie जवळ एक गोष्ट होती.
तिच्या दोन मुली—Dawn आणि Duffy.
त्या आईला सोडून गेल्या नाहीत.
त्या तिच्यासोबत राहिल्या. शिकार केली. तिला अन्नापर्यंत पोहोचण्यास मदत केली. तिच्या आसपास राहिल्या.
जवळजवळ अंध झालेली Josie जंगलात आणखी अनेक वर्षं जगू शकली.
आता या दोन कथा एकमेकांच्या शेजारी ठेवा.
एका बाजूला हजारो वर्षांपूर्वीचा एक जखमी माणूस.
दुसऱ्या बाजूला आफ्रिकेच्या जंगलातली एक अंध सिंहिण.
दोघांकडेही स्वतःच्या बळावर जगण्याची पूर्ण क्षमता उरलेली नव्हती.
तरीही ते जगले.
कारण कदाचित जगण्यासाठी फक्त आपली ताकद पुरेशी नसते.
कधी कधी दुसऱ्याची ताकद आपल्यासाठी उभी राहते.

आपण लहानपणापासून एक वाक्य ऐकत आलो आहोत—
“Survival of the fittest.”
आणि नकळत त्याचा अर्थ आपण असा लावतो—
सगळ्यात ताकदवान टिकतो.
सगळ्यात हुशार पुढे जातो.
कमकुवत मागे पडतो.
पण हा निसर्ग नियम इतका सरळ नाही.

“fittest” म्हणजे फक्त सर्वात बलवान व्यक्ती नाही.
एकमेकांची काळजी घेणारा समूहही एक प्रकारे अधिक fit असतो.
आपण मुलांना स्वतंत्र व्हायला शिकवतो. स्वतःच्या पायावर उभं राहा. कोणावर अवलंबून राहू नका. सक्षम व्हा. स्पर्धेत पुढे जा.
हे सगळं आवश्यक आहे.
पण आयुष्यात प्रत्येक माणसाच्या वाट्याला असा काळ येऊ शकतो, जेव्हा तो स्वतःच्या पायावर उभा राहू शकणार नाही.
कधी आजारामुळे.
कधी वयामुळे.
कधी आर्थिक संकटामुळे.
कधी मानसिक थकव्यामुळे.
आणि त्या क्षणी तुमचं शिक्षण, पैसा, पद किंवा बुद्धिमत्ता यापेक्षा एक वेगळीच संपत्ती महत्त्वाची ठरते—
तुमच्या आसपासची माणसं.
ज्यांना तुम्ही काही देऊ शकत नसतानाही जी तुमच्यासोबत राहतात.
कदाचित म्हणूनच एखाद्या समाजाची प्रगती त्याच्याकडे किती उंच इमारती आहेत, किती वेगवान इंटरनेट आहे किंवा किती प्रगत तंत्रज्ञान आहे यावरूनच मोजता येत नाही.
एक दुसरी कसोटीही असायला हवी.
ज्यांना स्वतःची काळजी घेता येत नाही, त्यांच्याशी तो समाज कसा वागतो?
वृद्ध माणूस.
दिव्यांग व्यक्ती.
आजारी सहकारी.
अडचणीत आलेला मित्र.
कमाई थांबलेला कुटुंबातील सदस्य.
त्यांची “उपयुक्तता” कमी झाली की आपलं त्यांच्याबद्दलचं प्रेमही कमी होतं का?

आपल्याकडे आज औषधं आहेत, हॉस्पिटल्स आहेत, विमा आहे, स्मार्टफोन आहेत आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ताही आहे.
पण मानवी सभ्यता किती पुढे गेली हे ठरवणारा प्रश्न कदाचित अजूनही तोच आहे तो म्हणजे..
प्रगतीच्या वाटेवर आपण किती पुढे गेलो, यापेक्षा मागे पडणाऱ्या कोणासाठी थांबलो काय ?
—कदाचित तिथेच सभ्यतेचा खरा अर्थ दडलेला आहे.

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण )
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

( Please visit library-blog for more articles )

1960 च्या सिंगापूरची गोष्ट आहे.

आजचं श्रीमंत, आधुनिक सिंगापूर डोळ्यासमोर आणू नका. त्या वेळी सिंगापूर नुकतंच स्वशासित झालेलं छोटंसं बेट होतं. तेल नाही. मोठी बाजारपेठ नाही. मागे विशाल भूभाग नाही. लष्करी ताकदही फारशी नाही.

अशा छोट्या देशाला दबावाखाली आणणं किती अवघड असणार?

अमेरिकेच्या CIA मधील काही लोकांनीही असाच विचार केला.

1960 मध्ये एका CIA एजंटने सिंगापूरच्या Special Branch मधील अधिकाऱ्याकडून गुप्त माहिती विकत घेण्याचा प्रयत्न केला. पण तो अधिकारी विकला गेला नाही. त्याने वरिष्ठांना माहिती दिली आणि CIA एजंट पकडला गेला.

आता अमेरिकेसमोर अडचण होती.

ही गोष्ट बाहेर आली, तर मोठी नामुष्की होणार होती.

मग अमेरिकेकडून दुसरा प्रस्ताव आला.

प्रकरण दाबून टाकण्यासाठी ली कुआन यू आणि त्यांच्या पक्षाला सुमारे 3.3 दशलक्ष अमेरिकन डॉलर देण्याची तयारी दाखवण्यात आली.

एका गरीब देशाच्या नेत्यासमोर ही रक्कम ठेवली गेली होती.

ली कुआन यू यांनी ती नाकारली.

पण इथे ही गोष्ट आणखी रंजक होते.

त्यांनी अमेरिकेला साधारण असं सांगितलं—मला किंवा माझ्या पक्षाला पैसे देऊ नका. त्याऐवजी सिंगापूरला आर्थिक विकासासाठी अधिकृत मदत द्या.

त्यांनी सुमारे 33 दशलक्ष डॉलरची औपचारिक development aid मागितली. ती मागणी मान्य झाली नाही.

वैयक्तिक फायद्यासाठी आलेल्या गुप्त पैशाचं रूपांतर देशासाठीच्या अधिकृत मदतीत करण्याचा त्यांचा प्रयत्न होता.

आणि ते शक्य झालं नाही, तरी त्यांनी स्वतःसाठीचे पैसे स्वीकारले नाहीत.

पुढे अमेरिकेचे Secretary of State Dean Rusk यांनी या प्रकरणाची दखल घेत ली यांना पत्राद्वारे माफी मागितली आणि ते प्रकरण तिथेच मिटवलं.

ली कुआन यू यांनी सुरुवातीला काही वर्षे ही गोष्ट गुप्त ठेवली होती. पण ऑगस्ट 1965 मध्ये एका मुलाखतीत त्यांनी या घटनेचा जाहीर उल्लेख केला. सुरुवातीला अमेरिकेच्या स्टेट डिपार्टमेंटने आणि मलेशियातील अमेरिकन राजदूताने हा आरोप फेटाळून लावला. त्यावर क्रोधीत होऊन ली कुआन यू यांनी पत्रकारांना बोलावून डीन रस्क यांचे माफीनामे असलेले गुप्त पत्र पुराव्यादाखल दाखवले आणि रेकॉर्डिंग्स जाहीर करण्याची धमकी दिली. त्यानंतर अमेरिकेला आपला नकार मागे घेऊन गुन्हा कबूल करावा लागला.

त्याच वेळी ली कुआन यू यांनी ठाम शब्दांत अमेरिकेला सुनावले होते:

“They are not dealing with Ngo Dinh Diem or Syngman Rhee. You do not buy and sell this Government.”

(म्हणजेच: “तुम्ही इतर लाचखोर हुकूमशहांशी व्यवहार करत नसून सिंगापूरशी व्यवहार करत आहात. हे सरकार विकत घेता येत नाही आणि विकलेही जात नाही.

एखाद्या देशाची खरी संपत्ती नेमकी कुठे असते?

त्याच्या जमिनीखाली तेल असण्यात?

मोठं सैन्य असण्यात?

की त्याच्या निर्णय घेणाऱ्या माणसांना स्वतःची किंमत आणि देशाची किंमत यातला फरक समजण्यात?

1960 मध्ये सिंगापूरकडे फारसं काही नव्हतं.

पण त्या छोट्या देशाने एक गोष्ट स्पष्ट केली होती—

एखाद्या गरीब देशाकडे पैसा नसतो, सैन्य नसतं, नैसर्गिक साधनसंपत्ती नसते.

पण त्याच्याकडे एक गोष्ट असू शकते जी पैशाने विकत घेता येत नाही— देशाच्या सर्वोच्च नेतृत्वाचा स्वाभिमान ! देशाचा स्वाभिमान !

देश श्रीमंत असो वा गरीब, देशाच्या नेतृत्वाची नैतिक ताकद आणि स्वाभिमानच त्या देशाला महान बनवतात !

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण )

लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

( please visit library-blog for more articles )

११ सप्टेंबर २००१ रोजी अमेरिकेत World Trade Center च्या North आणि South टॉवर्स वर दहशतवादी हल्ला झाला. जगप्रसिद्ध Morgan Stanley कंपनीचं ऑफिस या दोन्ही टॉवर्स मध्ये होतं.

Morgan Stanley चे अध्यक्ष आणि COO बॉब स्कॉट यांनी Harvard Business School मध्ये बोलताना एकदा सांगितले होते की, ९/११ चे हल्ले त्यांच्या कंपनीसाठी इतर कोणत्याही घटनेपेक्षा मोठा टर्निंग पॉइंट ठरले.

हे ऐकून तुम्हाला प्रश्न पडेल—एवढ्या भीषण घटनेला ते “टर्निंग पॉइंट” का म्हणाले?

कारण वस्तुस्थिती अशी होती की, त्या काळात World Trade Center मध्ये Morgan Stanley ही सर्वात मोठी भाडेकरू कंपनी होती. तिचे सुमारे २,७०० कर्मचारी त्या इमारतीत कार्यरत होते. पण त्या दिवशी कंपनीने केवळ तेरा कर्मचारी गमावले.

यासाठी ज्यांचे सर्वाधिक आभार मानले जातात, त्या व्यक्तीचे नाव होते रिक रेसकॉर्ला (Rick Rescorla).

रिक रेसकॉर्ला हे व्हिएतनाम युद्धातील माजी सैनिक आणि अमेरिकन सैन्यातील निवृत्त अधिकारी होते. त्याचबरोबर ते खासगी सुरक्षा तज्ज्ञही होते. पुढे ते Morgan Stanley मध्ये World Trade Center साठी सुरक्षा संचालक (Director of Security) म्हणून कार्यरत झाले.

काही कारणांमुळे रिक यांना नेहमीच वाटत असे की World Trade Center चे North आणि South Towers हे दहशतवादी हल्ल्यांसाठी अत्यंत असुरक्षित आहेत.

त्यांचा मित्र डॅनियल हिल हा दहशतवादविरोधी प्रशिक्षण घेतलेला तज्ज्ञ होता.

१९९० मध्ये रिक यांनी त्याला World Trade Center ला बोलावले आणि इमारतीच्या सुरक्षेचे मूल्यमापन करण्यास सांगितले.

रेसकॉर्लाने हिलला विचारले,

“जर तू दहशतवादी असतास, तर या इमारतीवर हल्ला कसा केलास?”

हिलने उत्तर दिले,

“मी स्फोटकांनी भरलेला ट्रक तळघरात नेईन, बाहेर पडेन आणि त्याचा स्फोट घडवून आणेन.”

या दोघांनी याबाबतचा सविस्तर अहवाल संबंधित अधिकाऱ्यांना सादर केला.

पण त्याकडे दुर्लक्ष करण्यात आले.

आणि मग १९९३ मध्ये अगदी त्याच पद्धतीने North Tower च्या खाली स्फोटकांनी भरलेल्या ट्रकचा स्फोट झाला.

या घटनेनंतर रेसकॉर्लाच्या मताला अधिक विश्वासार्हता आणि अधिकार मिळाला.

त्यांना कंपनीने ती इमारत सोडावी असे वाटत होते.

कारण त्यांना अजूनही वाटत होतं की World Trade Center वर पुन्हा दहशतवादी हल्ला होईल.

पण कंपनीला दीर्घकालीन भाडेकरारामुळे त्या इमारतीतून बाहेर पडणे शक्य नव्हते.

म्हणून रेसकॉर्लाने दुसरा मार्ग निवडला.

त्यांनी कंपनीतील प्रत्येक कर्मचाऱ्याला—अगदी वरिष्ठ अधिकाऱ्यांसह—दर तीन महिन्यांनी आपत्कालीन परिस्थितीत इमारत रिकामी करण्याचा (Emergency Evacuation Drill) सराव अनिवार्य केला.

ते कर्मचाऱ्यांना सांगत असत की, भविष्यात कोणत्याही आपत्कालीन परिस्थितीला सामोरे जाण्यासाठी अशा अचानक घेतल्या जाणाऱ्या Mock Fire Drills मुळेच आपण स्वतःला सक्षम बनवू शकतो.

या कठोर धोरणामुळे त्यांचे अनेक प्रभावशाली अधिकारी आणि कर्मचाऱ्यांशी मतभेद झाले.

तरीही त्यांनी नियमित सराव सुरूच ठेवला.

आणि मग आला तो दिवस.

११ सप्टेंबर २००१.

World Trade Center वर दहशतवादी हल्ला झाला.

सकाळी ८:४६ वाजता North Tower वर पहिले विमान आदळले. त्या वेळी South Tower मधील लोकांना जागेवरच थांबण्याच्या सूचना देण्यात आल्या होत्या. पण Rick Rescorla यांनी त्या सूचनांकडे दुर्लक्ष करून Morgan Stanley च्या कर्मचाऱ्यांना तात्काळ इमारत रिकामी करण्याचे आदेश दिले. अवघ्या १७ मिनिटांनी दुसरे विमान South Tower वर आदळले.

आपत्कालीन परिस्थितीत आपला मेंदू फारसा विचार करत नाही.

त्या क्षणी आपल्या सवयी आपल्याला वाचवतात.

संकटाच्या वेळी आपण तेच करतो, ज्याचा आपण वारंवार सराव केलेला असतो.

हल्ला सुरू होताच Morgan Stanley चे कर्मचारी तात्काळ इमारत रिकामी करण्यासाठी तयार झाले.

कारण त्यांनी अशा परिस्थितीचा अनेक वर्षे नियमित सराव केला होता.

अतिशय कमी वेळात रेसकॉर्लाने बहुतेक कर्मचाऱ्यांना सुरक्षित बाहेर काढले.

सर्वजण सुरक्षित बाहेर पडले आहेत याची खात्री करण्यासाठी ते स्वतः मात्र इमारतीमध्येच होते.

दुर्दैवाने थोड्याच वेळात South Tower (ज्यात ते स्वतः उपस्थित होते) कोसळला.

त्यांचे पार्थिव कधीच सापडले नाही.

तीन आठवड्यांनंतर त्यांना अधिकृतपणे मृत घोषित करण्यात आले.

खऱ्या अर्थाने ते एक नायक होते.

११ सप्टेंबर २००१ रोजीच्या त्या हल्ल्यात त्यांनी सुमारे २,७०० लोकांचे प्राण वाचवले.

आपण नेहमी विचार करतो…

“आज काहीच होणार नाही.”

बहुतेक वेळा ते खरंही असतं.

पण म्हणूनच तयारी करायची नसते असं नाही.

कारण तयारी म्हणजे भविष्य सांगण्याची कला नाही.

तयारी म्हणजे कोणतंही भविष्य आलं तरी त्याला सामोरं जाण्याची क्षमता.

व्यवसाय असो, करिअर असो किंवा आयुष्य…

मोठे विजय अनेकदा मोठ्या निर्णयांमुळे मिळत नाहीत.

ते मिळतात…

लहान, कंटाळवाण्या, वारंवार केलेल्या सरावामुळे.

रिक रेसकॉर्लाची खरी ताकद संकटाच्या दिवशी दिसली.

पण ती तयार झाली होती…

त्या आधीच्या हजारो सामान्य आणि कंटाळवाण्या दिवसांमध्ये.

विद्यार्थी मित्रहो,आज तुम्ही कोणत्या गोष्टीचा सराव करत आहात…

म्हणजे काही वर्षांनी तुमचं आयुष्य बदलणार आहे?

जरूर विचार करा.

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण )

लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

(Please visit library-blog for more articles )