तुटलेल्या खिडकीचा सिद्धांत(Broken windows theory)

१९९० च्या दशकातील न्यूयॉर्क शहर. त्यावेळी न्यूयॉर्कमध्ये गुन्हेगारीचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या घटले. देशभरात हिंसक गुन्हे २८ टक्क्यांनी कमी झाले असताना, न्यूयॉर्कमध्ये ते ५६ टक्क्यांहून अधिक कमी झाले होते. इतक्या कमी वेळात गुन्हेगारीचे प्रमाण इतके कमी कसे झाले?
सर्वसाधारणपणे, आपल्याला असे वाटते की हे बदल न्यूयॉर्क पोलीस विभागाच्या कठोर उपायांमुळेच झाले असतील, जसे की कठोर नियम, अधिक नियंत्रण आणि अधिक गुन्हेगारांची अटक. पण, प्रत्यक्षात हा उपाय त्याहून खूप सोपा होता.

अनेक लोक या बदलांचे श्रेय न्यूयॉर्कचे माजी महापौर रुडॉल्फ ज्युलियानी यांनी सुरू केलेल्या विशिष्ट धोरणांना देतात. यापैकी एक महत्त्वाचे धोरण म्हणजे ‘ब्रोकन विंडोज’ दृष्टीकोन. (तुटलेल्या खिडकीचा सिद्धांत – Broken Windows Theory)

१९८२ मध्ये समाजशास्त्रज्ञ जेम्स क्यू. विल्सन आणि जॉर्ज एल. केलिंग यांनी ‘ब्रोकन विंडोज’ (Broken Windows) हा सिद्धांत मांडला. या सिद्धांतानुसार, जर एखाद्या ठिकाणी लहानसहान गुन्हे आणि बेशिस्त गोष्टींकडे दुर्लक्ष केले, तर ते मोठ्या गुन्हेगारीला आमंत्रण देतात. एका इमारतीची एक खिडकी तुटलेली असेल आणि ती लवकर दुरुस्त केली नाही, तर लवकरच त्या इमारतीतील इतर खिडक्याही तोडल्या जातात. कारण लोकांना असे वाटते की येथे कोणाचेही नियंत्रण नाही.
याच सिद्धांतानुसार, न्यूयॉर्क शहरातील पोलिसांना शहराचे भाग वाटून देण्यात आले. आणि त्यांना रस्त्यावरील खराब केलेले किंवा मोडलेले बोर्ड्स, बसस्टॉप, रस्त्यावरील चिन्हे, सांडलेला कचरा, छोटी चोरी किंवा तुटलेल्या खिडक्या अशा लहानसहान गोष्टींवर लक्ष देण्यास सांगितले गेले. न्यूयॉर्क शहराला स्वच्छ करून—मेट्रोवरील ग्राफिटी काढून आणि ‘तुटलेल्या खिडक्या’ दुरुस्त करून—शहर अधिक सुरक्षित बनले आणि परिणामी हिंसक गुन्हे कमी झाले. हा एक वादग्रस्त दृष्टीकोन होता, कारण मोठ्या गुन्ह्यांवर लक्ष केंद्रित करण्याऐवजी, शहराने सुरुवातीला सर्व लहान आणि वरवर पाहता कमी महत्त्वाच्या समस्यांचे निराकरण केले. परिणामी, न्यू यॉर्कमधील लोकांना रस्त्यावर लुटले जाण्याची भीती न बाळगता फिरणे शक्य झाले.
माजी महापौर ज्युलियानी यांच्याच शब्दात सांगायचे झाले तर, “हत्या आणि ग्राफिटी (भिंती रंगवणे) हे दोन पूर्णपणे वेगळे गुन्हे आहेत, पण ते एकाच साखळीचा भाग आहेत. जे वातावरण एकाला सहन करते, ते दुसऱ्यालाही सहन करण्याची शक्यता अधिक असते.”
‘ब्रोकन विंडोज’ सिद्धांतानुसार, शहरी वातावरणाची देखभाल करणे आणि तोडफोड किंवा सार्वजनिक ठिकाणी मद्यपान यांसारखे छोटे गुन्हे रोखणे हे सुव्यवस्थेचे वातावरण निर्माण करण्यास मदत करते. आणि सर्वात महत्त्वाचे म्हणजे, हे अधिक गंभीर गुन्हे घडण्यापासून प्रतिबंध करते.

याचा अर्थ असा की तुमचे वातावरण तुम्ही आणि इतर लोक घेत असलेल्या निर्णयांवर खूप मोठा प्रभाव टाकते. जर तुम्हाला अनेक तुटलेल्या खिडक्या असलेले घर दिसले, तर तुम्ही दुसरी खिडकी तोडण्याची आणि घरात घुसण्याची शक्यता जास्त असते, जरी तुमचा कोणताही गुन्हेगारी हेतू नसला तरीही.

या सिद्धांताचा आधार बनलेले आणखी एका उदाहरण विचार करायला लावणारे आहे.
१९६९ मध्ये, स्टॅनफोर्ड येथील मानसशास्त्रज्ञ फिलिप झिंबार्डो यांनी एक प्रयोग केला. त्यांनी ब्रॉन्क्समधील एका रस्त्यावर नंबरप्लेट नसलेली आणि इंजिनचे कव्हर उघडलेली एक कार उभी केली आणि दुसरी कॅलिफोर्नियामधील पालो अल्टो येथे उभी केली. ब्रॉन्क्समधील कार उभी केल्याच्या १० मिनिटांच्या आतच तिच्यावर हल्ला झाला. पण पालो अल्टोमधील कार एका आठवड्यापर्यंत तशीच राहिली. मग, झिंबार्डो यांनी स्वतःच त्या कारची एक खिडकी फोडली. लगेचच, पालो अल्टो मधील “मुख्यतः सुसंस्कृत गोरे लोक” कारची तोडफोड करण्यात सामील झाले.

हा सिद्धांत केवळ गुन्हेगारी कमी करण्यासाठीच नाही, तर आपल्या वैयक्तिक आणि व्यावसायिक जीवनातही खूप उपयुक्त आहे. आपण रोजच्या जीवनातील ‘तुटलेल्या खिडक्या’ दुरुस्त केल्यास मोठे सकारात्मक बदल घडवू शकतो.

आपल्या वैयक्तिक जीवनात अनेक ‘तुटलेल्या खिडक्या’ असतात ज्याकडे आपण अनेकदा दुर्लक्ष करतो. या गोष्टी लहान वाटतात, पण त्यांचा आपल्या मानसिकतेवर आणि जीवनावर मोठा परिणाम होतो.
अपूर्ण कामे: जर तुम्ही तुमच्या कपाटातील कपडे नीट लावले नसतील, किंवा तुमच्या डेस्कवरील कागदपत्रे विखुरलेली असतील, तर ही एक ‘तुटलेली खिडकी’ आहे. ती तुम्हाला सतत मानसिक ताण देते. ही छोटी कामे पूर्ण न केल्यामुळे तुमच्या मनाला अव्यवस्थेची सवय लागते.
प्रलंबित निर्णय: तुम्ही घ्यायचे असलेले लहान निर्णय (उदा. जुने कपडे देणे, एखाद्या मित्राला फोन करणे) सतत पुढे ढकलत असाल, तर ते तुमच्या मनात एक प्रकारचा गोंधळ निर्माण करतात. या प्रलंबित कामांमुळे तुम्हाला मोठ्या कामांना सुरुवात करण्याची प्रेरणा मिळत नाही.

या ‘तुटलेल्या खिडक्या’ दुरुस्त करण्यासाठी, लहान कामांपासून सुरुवात करा. रोज सकाळी आपले अंथरूण नीट करा, वापरलेले भांडे लगेच धुवा किंवा आपल्या कामाची जागा स्वच्छ ठेवा. या छोट्या शिस्तीमुळे तुमच्या मनात सकारात्मकता आणि नियंत्रणाची भावना वाढेल, ज्यामुळे तुम्ही मोठे ध्येय साध्य करण्यास प्रेरित व्हाल.

ज्याप्रमाणे वैयक्तिक जीवनात हा सिद्धांत लागू होतो, त्याचप्रमाणे व्यावसायिक जीवनातही तो महत्त्वाचा ठरतो. कामाच्या ठिकाणी ‘तुटलेल्या खिडक्या’ कंपनीच्या संस्कृतीवर आणि कार्यक्षमतेवर नकारात्मक परिणाम करतात.

कामात उशीर: मीटिंगला उशिरा पोहोचणे किंवा डेडलाइन पाळण्यात अयशस्वी होणे हे एक लहानसे दुर्लक्ष वाटते, पण ते टीममधील इतरांच्या वेळेचा आणि कामाचा अनादर दर्शवते. जेव्हा एका व्यक्तीकडून अशी चूक होते, तेव्हा इतरांनाही ती करण्याची सवय लागते.

अस्पष्ट संवाद: ई-मेल किंवा संदेशात स्पष्टता नसणे, किंवा प्रश्नांना उशिरा उत्तर देणे ही एक ‘तुटलेली खिडकी’ आहे. यामुळे गैरसमज निर्माण होतात आणि कामाची गती मंदावते.

अस्वच्छ कार्यस्थळे: कामाची जागा अस्वच्छ किंवा अव्यवस्थित असेल, तर ती कर्मचाऱ्यांच्या मानसिकतेवर परिणाम करते. अशा वातावरणात काम करण्याची प्रेरणा कमी होते आणि कार्यक्षमता घटते.

काम करताना शिस्तबद्ध राहा. वेळेवर या, दिलेले शब्द पाळा आणि आपल्या कामाच्या ठिकाणी स्वच्छता राखा. सहकाऱ्यांशी स्पष्ट आणि वेळेवर संवाद साधा. जेव्हा प्रत्येकजण लहान गोष्टींवर लक्ष देतो, तेव्हा कामाचे वातावरण अधिक सकारात्मक आणि उत्पादक बनते.

‘ब्रोकन विंडोज’ सिद्धांत आपल्याला हे शिकवतो की मोठ्या बदलांसाठी अनेकदा लहान बदलांची गरज असते. आपल्या वैयक्तिक किंवा व्यावसायिक जीवनात यशस्वी होण्यासाठी, आपण रोजच्या ‘तुटलेल्या खिडक्या’ वेळीच दुरुस्त केल्या पाहिजेत. जेव्हा आपण छोट्या-छोट्या गोष्टींवर नियंत्रण मिळवतो, तेव्हा मोठे यश आपोआप आपल्याकडे येते.

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण )
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

मन वळविण्याची कला ! / विक्री वाढविण्याची कला !

एका राज्यात, चोरी करताना तीन माणसांना पकडण्यात आले आणि त्यांना मृत्यूदंडाची शिक्षा सुनावण्यात आली. त्यांनी राजाकडे दयेची याचना केली. तिथला राजा खूप दयाळू होता, म्हणून त्याने कोणालातरी एकाला क्षमा करण्याचे ठरवले. प्रत्येक चोराला आपले प्राण का वाचवावेत यासाठी एक छोटीशी पण प्रभावी बाजू मांडण्याची संधी देण्यात आली.

राजाला ज्याची बाजू सर्वात जास्त पटणार होती, त्याला तो जीवनदान देणार होता आणि उरलेल्या दोघांना ठरल्याप्रमाणे मृत्यूदंड दिला जाणार होता. त्या तिन्ही माणसांना आपल्या आयुष्यातील सर्वात महत्त्वाची बाजू मांडण्यासाठी काही मिनिटांचा वेळ देण्यात आला.
पहिला माणूस व्यासपीठावर आला आणि म्हणाला, “महाराज, माझे स्वामी! मी एक साधा सज्जन मनुष्य आहे. या राज्याचे राजे म्हणून, मला माहित आहे की तुमचे हृदय खूप मोठे आहे. कृपया मला माफ करा.”

दुसरा माणूस व्यासपीठावर आला आणि म्हणाला, “माझे महाराज, मी तीन लहान मुलींचा बाप आहे. जर तुम्ही मला मारले, तर त्या अनाथ होतील. आपण दयाळू आहात महाराज ! कृपा करून माझे प्राण वाचवा, महाराज.”

तिसरा माणूस व्यासपीठावर आला आणि म्हणाला, “महाराज, मी तुमच्यासमोर उभा आहे कारण मी माझ्या मरणासन्न पत्नीच्या औषधासाठी पैसे चोरण्याचा प्रयत्न करत होतो. तुम्ही सर्व नागरवासियांना वाढदिवसाची मेजवानी दिली होती, त्यामध्ये जेवण बनविण्यासाठी तिने खूप कष्ट घेतले होते. तेव्हापासून ती इतकी आजारी पडली की अंथरुणाला खिळून राहिली. जर तुम्ही माझे प्राण वाचवले, तर तुम्ही प्रत्यक्षात एका नाही, तर दोन जीवांना वाचवाल आणि मी आयुष्यभर तुमचा एकनिष्ठ सेवक बनून राहीन, असे वचन देतो.”
राजाने पहिल्या आणि दुसऱ्या माणसाची शिक्षा कायम ठेवली. आणि तिसऱ्या माणसाची शिक्षा माफ केली.
राजाने तिसऱ्या माणसाची शिक्षा का माफ केली ?

राजाचा निर्णय केवळ मनमानी नव्हता. तिसऱ्या माणसाने महान तत्त्वज्ञ ॲरिस्टॉटलने सांगितलेल्या मन वळवण्याच्या (Persuasion) तिन्ही पद्धतींचा प्रभावीपणे वापर केला होता, ज्यामुळे त्याची बाजू इतरांपेक्षा अधिक वजनदार ठरली. या पद्धती आहेत:
ईथॉस (Ethos) – विश्वासार्हता आणि नीतिमत्ता: बोलणाऱ्या व्यक्तीवर विश्वास ठेवण्याचे कारण देणे. यात अधिकार, सचोटी आणि नैतिकतेचा आधार घेतला जातो.

पाथॉस (Pathos) – भावना: ऐकणाऱ्याच्या मनात भावना (उदा. दया, करुणा, सहानुभूती, भीती, राग) जागृत करणे.
लॉगॉस (Logos) – तर्कशास्त्र: आपली बाजू पटवून देण्यासाठी तर्क, तथ्ये आणि बुद्धीचा वापर करणे.
आता पाहूया तिन्ही चोरांनी या पद्धती कशा वापरल्यi

पहिला माणूस: त्याने फक्त ईथॉस (Ethos) वापरण्याचा प्रयत्न केला. त्याने राजाच्या ‘दयाळू’ आणि ‘मोठ्या मनाच्या’ प्रतिमेला आवाहन केले, आणि स्वतःची स्वच्छ प्रतिमा उभी केली. पण त्यात कोणतीही भावना किंवा तर्क नव्हता.
दुसरा माणूस: त्याने ईथॉस (Ethos) आणि पाथॉस (Pathos) दोन्ही वापरले. त्याने राजाच्या भूमिकेला आवाहन केले (ईथॉस) आणि आपल्या अनाथ होणाऱ्या मुलींबद्दल सांगून राजाच्या मनात करुणा निर्माण करण्याचा प्रयत्न केला (पाथॉस). हे पहिल्या माणसापेक्षा प्रभावी होते, पण तरीही अपूर्ण होते.

तिसरा माणूस: याने ईथॉस, पाथॉस आणि लॉगॉस या तिन्हीचा वापर केला.
ईथॉस (विश्वासार्हता/नीतिमत्ता): आपण पत्नीसाठी चोरी केली आणि पत्नीने राजासाठी काम केले आहे हे सांगून स्वतःची विश्वासार्हता तयार केली.

पाथॉस (भावना): “मरणासन्न पत्नी” हा उल्लेख करून त्याने राजाच्या मनात सहानुभूती आणि दया निर्माण केली.
त्याने अप्रत्यक्षपणे राजालाच पत्नीच्या आजारपणासाठी जबाबदार ठरवले (“तुमच्या समारंभात काम केल्यानंतर ती आजारी पडली”). यामुळे राजाच्या मनात अपराधीपणाची आणि नैतिक जबाबदारीची भावना निर्माण झाली.

लॉगॉस (तर्कशास्त्र): त्याने एक तर्कशुद्ध मांडणी केली. “तुम्ही एकाला नाही, तर दोन जीवांना वाचवत आहात” हे एक आकर्षक गणित होते. शिवाय, “मी आयुष्यभर तुमचा एकनिष्ठ सेवक होईन” हे सांगून त्याने राजाला एक ठोस फायदा दाखवला. (Incentive !)
या तिन्ही गोष्टींच्या मिलाफामुळे तिसऱ्या माणसाची बाजू इतकी प्रभावी झाली की राजाने त्याची शिक्षा माफ केली.
मंडळी, या त्रिसूत्रीचा दैनंदिन जीवनात, विक्री आणि व्यवसायात वापर करता येईल.

ही ईथॉस-पाथॉस-लॉगॉसची त्रिसूत्री वापरून तुम्ही कोणत्याही परिस्थितीत, मग समोर सामान्य माणसे असोत किंवा राजे किंवा ग्राहक …तुम्ही लोकांची मने जिंकू शकता.

विक्री आणि व्यवसायात (Sales and Business):
समजा तुम्ही एक सॉफ्टवेअर विकत आहात.
ईथॉस (विश्वासार्हता): तुम्ही तुमच्या कंपनीची प्रतिष्ठा, ग्राहकांची प्रशस्तिपत्रके (testimonials) आणि स्वतःचे ज्ञान दाखवून ग्राहकाचा विश्वास जिंकू शकता. उदा. “आमची कंपनी गेल्या १५ वर्षांपासून या क्षेत्रात कार्यरत आहे आणि ‘XYZ’ सारख्या मोठ्या कंपन्या आमचे ग्राहक आहेत.”

पाथॉस (भावना): ग्राहकाच्या समस्येबद्दल सहानुभूती दाखवा. त्याच्या अडचणी समजून घ्या. उदा. “मी समजू शकतो की डेटा मॅनेज करण्यात तुम्हाला किती त्रास होत असेल आणि त्यामुळे तुमचा किती वेळ वाया जात असेल.”
लॉगॉस (तर्कशास्त्र): तुमचे उत्पादन त्याची समस्या कशी सोडवेल, हे आकडेवारी आणि तथ्यांसह सांगा. उदा. “आमचे सॉफ्टवेअर तुमचा मॅन्युअल वेळ ७०% ने कमी करेल, ज्यामुळे तुमची उत्पादकता वाढेल आणि वर्षाला सुमारे २ लाख रुपयांची बचत होईल. हे त्याचे रिपोर्ट आहेत.”

जेव्हा ग्राहक तुमच्यावर विश्वास ठेवतो (ईथॉस), त्याला वाटते की तुम्ही त्याच्या भावना समजता (पाथॉस) आणि त्याला तुमच्या उत्पादनातून होणारा फायदा तर्काच्या आधारावर पटतो (लॉगॉस), तेव्हा विक्री होण्याची शक्यता अनेक पटींनी वाढते.
हीच संकल्पना तुम्ही दैनंदिन जीवनात पण वापरू शकता –
समजा तुम्हाला तुमच्या मित्रांना एखाद्या सहलीसाठी तयार करायचे आहे.
ईथॉस (विश्वासार्हता): “माझ्यावर विश्वास ठेवा, मी ठिकाणाची पूर्ण माहिती काढली आहे आणि सर्व बुकिंग्सची जबाबदारी मी घेईन.”
पाथॉस (भावना): “विचार करा, आपण किती मजा करू! रोजच्या कामातून थोडा ब्रेक मिळेल आणि आपण एकत्र छान आठवणी तयार करू.”

लॉगॉस (तर्कशास्त्र): “मी बजेट तयार केले आहे. प्रत्येकाला फक्त इतका खर्च येईल. राहण्याची सोय सुरक्षित आणि स्वस्त आहे. जाण्या-येण्याचा हा सर्वात सोपा मार्ग आहे.”

केवळ तर्क (Logos) दिल्यास तुम्ही कोरडे आणि भावनाशून्य वाटू शकता. केवळ भावनांना (Pathos) हात घातल्यास तुम्ही अविश्वसनीय/ लबाड वाटू शकता. आणि केवळ तुमच्या अधिकारावर (Ethos) अवलंबून राहिल्यास तुम्ही गर्विष्ठ वाटू शकता. परंतु, जेव्हा तुम्ही विश्वास, भावना आणि तर्क यांचा योग्य मिलाफ साधता, तेव्हा तुमची बाजू ऐकली जाते, स्वीकारली जाते आणि तुम्ही यशस्वी होता.
प्रत्येक विद्यार्थी मग तो कोणत्याही शाखेचा असो त्यानीं ही कला आत्मसात करायला हवी.
(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण )

कोब्रा इफेक्ट

ही गोष्ट आहे ब्रिटिशकालीन भारताची. दिल्ली शहरात विषारी नागांचा सुळसुळाट झाला होता. नागरिक भीतीच्या छायेखाली जगत होते. या समस्येवर तोडगा काढण्यासाठी ब्रिटिश सरकारने एक अनोखी योजना जाहीर केली: जो कोणी मेलेला साप सरकारजमा करेल, त्याला बक्षीस दिले जाईल. अनेक लोक साप मारून बक्षिसे मिळवू लागले आणि ही योजना यशस्वी ठरली असे वाटू लागले. पण लवकरच अधिकाऱ्यांच्या लक्षात आले की, मेलेल्या सापांची संख्या कमी होण्याऐवजी वाढतच चालली आहे.

चौकशीअंती एक धक्कादायक सत्य समोर आले. बक्षिसाच्या लालसेपोटी काही हुशार लोकांनी पैसे कमावण्यासाठी चक्क नागांची पैदास करायला सुरुवात केली होती. ते घरातच साप पाळायचे, त्यांना मारायचे आणि सरकारकडून बक्षीस घ्यायचे. जेव्हा सरकारला हा घोटाळा कळला, तेव्हा त्यांनी तातडीने ही बक्षीस योजना बंद केली. पण आता एक नवीन आणि अधिक गंभीर समस्या निर्माण झाली होती. ज्या लोकांनी साप पाळले होते, त्यांच्यासाठी ते आता निरुपयोगी झाले होते. त्यांनी ते सर्व साप सोडून दिले. परिणामी, शहरात पूर्वीपेक्षाही जास्त नागांचा सुळसुळाट झाला. ज्या उपायाने समस्या सुटायला हवी होती, त्याच उपायाने समस्येला अधिक बिकट बनवले. इतिहासातील ही प्रसिद्ध घटना “कोब्रा इफेक्ट” म्हणून ओळखली जाते.

“कोब्रा इफेक्ट” म्हणजे अशी परिस्थिती जिथे एखाद्या समस्येवर विचारपूर्वक तयार केलेला उपाय अनपेक्षित आणि नकारात्मक परिणाम देतो, ज्यामुळे मूळ समस्या अधिकच गंभीर बनते. असे निर्णय अनेकदा घेतले जातात, जे वरवर पाहता खूप प्रभावी वाटतात, पण प्रत्यक्षात ते नुकसानकारक ठरतात. (unintended consequences) याचे कारण म्हणजे निर्णय घेताना मानवी स्वभाव, लोकांची प्रतिक्रिया आणि संभाव्य दुष्परिणामांचा पुरेसा विचार केला जात नाही. (consequences of consequences – परिणामांचे परिणाम !)
२००८ मध्ये जेव्हा रतन टाटा यांनी ‘एक लाखाची कार’ टाटा नॅनो बाजारात आणण्याची घोषणा केली, तेव्हा संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधले गेले. सामान्य भारतीय कुटुंबाचे चारचाकी गाडीचे स्वप्न पूर्ण करणे, हा यामागे एक उदात्त हेतू होता. दुचाकीवरून प्रवास करणाऱ्या कुटुंबांना एक सुरक्षित आणि परवडणारा पर्याय उपलब्ध करून देणे, ही मूळ समस्या होती आणि ‘सर्गातील सर्वात स्वस्त कार’ हा त्यावरचा उपाय होता.
पण झाले उलटेच. टाटा मोटर्सने नॅनोचे मार्केटिंग ‘स्वस्त गाडी’ म्हणून केले. भारतीय समाजात गाडी हे केवळ वाहतुकीचे साधन नाही, तर ते सामाजिक प्रतिष्ठेचे प्रतीक आहे. ‘स्वस्त गाडी’ हा टॅग लागल्यामुळे लोकांनी नॅनोकडे कमीपणाच्या नजरेने पाहण्यास सुरुवात केली. ती ‘गरिबांची गाडी’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. त्यामुळे, ज्यांच्याकडे पैसे होते त्यांनी ती प्रतिष्ठेमुळे नाकारली आणि ज्यांच्यासाठी ती बनवली होती, त्यांना ती विकत घेतल्यास आपल्या आर्थिक परिस्थितीची जाहिरात केल्यासारखे वाटू लागले. इथे गाडी परवडणारी बनवण्याचा उपायच तिच्या अपयशाचे कारण ठरला. मार्केटिंगमधील हा “कोब्रा इफेक्ट” होता, जिथे एका चांगल्या उत्पादनाला केवळ चुकीच्या ब्रँडिंगमुळे अपयशाचा सामना करावा लागला. कोब्रा इफेक्ट !

एका मोठ्या औषध कंपनीने रक्तातील कोलेस्ट्रॉल कमी करणारे एक प्रभावी औषध बाजारात आणले. वाढते कोलेस्ट्रॉल ही एक मोठी आरोग्य समस्या होती आणि हे औषध त्यावर एक उत्तम उपाय म्हणून पाहिले जात होते. औषध प्रभावी होते, पण त्याचा एक हलका दुष्परिणामही होता आणि तो खूप कमी लोकांमध्येच दिसून यायचा. कंपनीचे हे औषध चांगले चालत होते. विक्री अधिक वाढविण्यासाठी कंपनीने जाहिराती वाढविण्याचे ठरविले. औषधांच्या जाहिरातींमध्ये त्याचे दुष्परिणाम देखील सांगण्याचा कायदा होता. त्यामुळे कंपनीला तसे करावे लागले. या जाहिरातींचा परिणाम उलटाच झाला. दुष्परिणाम कळल्यामुळे लोकांनी ते औषध घेतले तर नाहीच, उलट जे लोक हे औषध घेत होते त्यांनी देखील ते घेणे बंद केले. कोब्रा इफेक्ट !

ऑस्ट्रेलियाची प्रसिद्ध एअरलाइन कंपनी ‘क्वांटास’ने आपल्या ग्राहकांशी अधिक चांगल्या प्रकारे जोडले जाण्यासाठी सोशल मीडियावर एक स्पर्धा सुरू केली. त्यांनी लोकांना त्यांचे ‘क्वांटाससोबतचे आनंदी अनुभव’ शेअर करण्यास सांगितले आणि त्यासाठी आकर्षक बक्षिसेही ठेवली. कंपनीचा उद्देश सकारात्मक प्रसिद्धी मिळवणे हा होता
पण झाले भलतेच. लोकांनी या संधीचा फायदा घेत कंपनीबद्दलच्या तक्रारी, वाईट अनुभव आणि समस्या सोशल मीडियावर मांडायला सुरुवात केली. चांगल्या अनुभवांऐवजी नकारात्मक कमेंट्सचा पूर आला. जी मोहीम ब्रँडची प्रतिमा उजळण्यासाठी सुरू केली होती, तीच त्यांच्यासाठी एक जनसंपर्क संकट (PR crisis) बनली. इथे ग्राहकांशी संवाद साधण्याचा उपायच त्यांच्या नाराजीला वाट करून देणारा मंच ठरला. कोब्रा इफेक्ट !

समजा सरकारने एका गटाची कर्जमाफी केली. मात्र कर्जमाफी जाहीर करण्याआधीच ज्यांनी कर्ज फेडले आहे त्यांना आपले नुकसान झाल्यासारखे वाटले. पुढील वेळी कर्जमाफी होईल या आशेने कोणीच कर्ज फेडण्याचा विचार करणार नाही. हेतू चांगला असला तरी “कोब्रा इफेक्ट”मुळे विपरीत परिणाम होऊ शकतो.

“कोब्रा इफेक्ट” आपल्याला सांगतो की कोणताही निर्णय घेण्यापूर्वी त्याच्या सर्व संभाव्य परिणामांचा विचार करणे किती महत्त्वाचे आहे. केवळ समस्येवर लक्ष केंद्रित न करता, त्यावरील उपायामुळे निर्माण होणाऱ्या संभाव्य नवीन समस्यांचाही विचार केला पाहिजे. यासाठी दूरदृष्टी, सखोल विश्लेषण आणि मानवी मानसशास्त्राची समज आवश्यक आहे.
असा विचार करण्याच्या पद्धतीला “second order thinking” म्हणतात.
मित्रहो,
विचार करण्याची second order thinking आणि इतरही अनेक विचार करण्याचे मार्ग वैयक्तिक किंवा व्यावसायिक जीवनामधील अनेक निर्णय घेण्यासाठी प्रचंड उपयोगी ठरतात.

(संकलन -श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण )
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

फ्रेमिंग इफेक्ट

कल्पना करा की तुम्ही एका दुकानात घड्याळ खरेदी करत आहात. तुम्हाला त्याचा ब्रँड आणि डिझाइन दोन्ही आवडले आणि ₹999 ही किंमत तुमच्या बजेटमध्ये बसते. तुम्ही ते घेण्याचा निर्णय घेता, पण पैसे देणार इतक्यात तुमची एका जिवलग मित्राशी अचानक गाठ पडते. त्याचे लक्ष त्या घड्याळाकडे जाते आणि तो तुम्हाला सांगतो की त्याने तेच घड्याळ रस्त्याच्या पलीकडच्या दुकानात बघितले आहे – आणि तिथे त्याची किंमत ₹899 आहे. तब्बल शंभर रुपयांनी कमी!

तुम्ही काय कराल? मला वाटतं, आपल्यापैकी बहुतेकजण रस्त्याच्या पलीकडे असलेल्या दुसऱ्या दुकानात जातील आणि शंभर रुपये वाचवतील. जेव्हा तेच घड्याळ ₹899 मध्ये मिळत आहे, तेव्हा ₹999 का खर्च करायचे?

आता दुसऱ्या परिस्थितीची कल्पना करा. तुम्ही एका दुकानात एक महागडं स्विस घड्याळ खरेदी करत आहात. तुम्हाला त्याचा ब्रँड आणि डिझाइन आवडले आहे. त्याची किंमत तब्बल ₹2,50,000 आहे. आणि तुम्ही ते खरेदी करण्याचा निर्णय घेता. पैसे देणार इतक्यात तुमचा तोच जिवलग मित्र तिथे भेटतो. तो तुम्हाला सांगतो की हेच घड्याळ रस्त्याच्या पलीकडच्या दुकानात ₹2,49,900 ला उपलब्ध आहे. बरोबर शंभर रुपयांनी कमी!

आता तुम्ही काय कराल? बहुतेक लोकांप्रमाणे, तुम्ही कदाचित तिथेच थांबाल आणि त्याच दुकानातून ते खरेदी कराल. अखेर, जिथे तुम्ही अडीच लाख रुपये खर्च करत आहात, तिथे शंभर रुपयांची काय किंमत?

खरं तर हे खूप विचित्र आहे, नाही का ? एका व्यक्तीसाठी शंभर रुपयांचे मूल्य हे सारखेच असते – आणि सारखेच असायला हवे – मग तुम्ही त्या क्षणी ₹999 खर्च करत असाल किंवा ₹2,50,000.

पण आपण एका असंबंधित (तिसऱ्याच) गोष्टीमुळे भरकटून जातो. आपण त्या क्षणी किती खर्च करत आहोत, यावर आपली बचत करण्याच्या पैशाकडे पाहण्याची दृष्टी अवलंबून असते. जर शंभर रुपये वाचवणे तुमच्यासाठी महत्त्वाचे असेल, तर ते तुम्ही हजार रुपये खर्च करत असाल किंवा लाख रुपये, तरीही महत्त्वाचे असायला हवे. पण आपण किती खर्च करत आहोत त्याच्या तुलनेत किती बचत करत आहोत ते पाहतो.

हा ‘विचित्र’ फरक बिहेविअरल फायनान्स या विषयात स्पष्ट केला जातो आणि याला ‘फ्रेमिंग इफेक्ट’ असे म्हणतात. आपण पैशाकडे निरपेक्ष (Absolute) स्वरूपात न पाहता, त्या व्यवहाराच्या एकूण खर्चाच्या तुलनेत (Relative) पाहतो.
₹999 च्या संदर्भात (Frame): ₹100 ही बचत मोठी (10%) वाटते.
₹2,47,900 च्या संदर्भात (Frame): ₹100 ही बचत अगदी नगण्य (0.04%) वाटते.
आपण एका असंबंधित गोष्टीमुळे (वस्तूची एकूण किंमत) भरकटून जातो आणि बचत करण्याची आपली वृत्ती बदलून जाते. हाच फ्रेमिंग (माहिती कोणत्या चौकटीतून/संदर्भातून सादर केली जाते) चा प्रभाव आहे.

‘फ्रेमिंग’ हा प्रभाव केवळ खरेदी-विक्रीतच नव्हे, तर दैनंदिन जीवनातील अनेक आर्थिक आणि आरोग्यविषयक निर्णयांमध्ये दिसतो.

जेव्हा एखादा डॉक्टर म्हणतो: “या शस्त्रक्रियेनंतर 90% रुग्ण वाचतात.” (सकारात्मक फ्रेम)
आणि दुसरा डॉक्टर म्हणतो: “या शस्त्रक्रियेत 10% रुग्णांना मृत्यूचा धोका असतो.” (नकारात्मक फ्रेम)
तेव्हा माहिती समान असूनही, सकारात्मक फ्रेममुळे पहिल्या डॉक्टरच्या उपचारांना रुग्ण जास्त सहजपणे स्वीकारतात.

या फ्रेमिंगचा वापर प्रॉडक्ट मार्केटिंग मध्ये पण भरपूर केला जातो. एका बिस्किटाच्या पॅकेटवर लिहिले आहे: “95% Fat Free” (चरबीमुक्त)
दुसऱ्या पॅकेटवर लिहिले आहे: “5% Fat” (5% चरबी)
पहिले लेबल सकारात्मक फ्रेममध्ये असल्यामुळे लोक ते अधिक आरोग्यदायी मानतात आणि तेच खरेदी करतात, जरी दोन्ही उत्पादनांमध्ये चरबीचे प्रमाण समान आहे.

आर्थिक निर्णयांमध्ये पण “फ्रेमिंग इफेक्ट” लुडबुड करतो –
समजा तुम्ही एका क्रेडिट कार्डचे ₹10,000 कर्ज भरत आहात, ज्यावर 24% व्याज आहे.
दुसऱ्या एका दुचाकी कर्जाचे ₹1,00,000 बाकी आहेत, ज्यावर 10% व्याज आहे.
तार्किकदृष्ट्या, तुम्ही जास्त व्याज असलेल्या ₹10,000 च्या कर्जाची परतफेड (फ्रेम) प्रथम करायला हवी, पण अनेक लोक ‘मोठ्या’ कर्जाला (₹1,00,000) महत्त्व देऊन ते लवकर फेडण्याचा प्रयत्न करतात, कारण त्याची रक्कम मोठी वाटते.

जेव्हा करप्रणाली मध्ये केलेल्या बदलाला सरकार तर्फे “टॅक्स रिलीफ” किंवा “टॅक्स गिफ्ट” असे म्हंटले जाते तेव्हा ते एक फ्रेमिंगच असते.
किंवा जेव्हा एखाद्या गुन्ह्याला धर्माच्या रंगाने ओळखले जाते तेही एक फ्रेमिंग असते.
जेव्हा एखादा नेता आपल्या कामाऐवजी आपल्या घराण्याची, धर्माची, हलाखीच्या दिवसांची कहाणी सांगत असतो तेव्हा तो फ्रेमिंगच करत असतो.
जेव्हा एखादी कंपनी आमची उत्पादने तुम्हाला तंदुरुस्त करतील असे म्हणण्याऐवजी इतरांची उत्पादने तुमच्या आरोग्यास हानीकारक आहेत असे म्हणते तेव्हा ते देखील फ्रेमिंगचं असते.

आपण नेहमी तर्कशुद्ध (Rational) नसतो. आपण ‘सापेक्ष’ (Relative) दृष्टीकोन वापरतो. आपल्याला माहिती कशा प्रकारे सादर केली जाते, याचा आपल्या निर्णयांवर प्रभाव पडतो.
म्हणून, पुढील वेळी जेव्हा तुम्ही कोणताही निर्णय घ्याल, तेव्हा स्वतःला विचारा: ‘मी कोणत्या संदर्भातून (फ्रेममधून) या माहितीकडे पाहतो आहे’. आता फ्रेमिंग इफेक्टची माहिती झाल्यामुळे तुम्ही अधिक जागरूक ग्राहक आणि नागरिक बनू शकता. आता तुमच्याकडे ती शक्ती आहे की तुम्ही माहितीच्या ‘पॅकेजिंग’मधून खरे तथ्य काढून घेऊ शकता.”
“जागो ग्राहक जागो “

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण )
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

यशाची नवीन कहाणी

फॅशनच्या जगात, जिथे सुंदर आणि आकर्षक दिसण्याला सर्वाधिक महत्त्व दिले जाते, तिथे एका अशा ब्रँडची कल्पना करा ज्याने जाणीवपूर्वक ‘कुरूप’ उत्पादन बनवले. दररोज वापरण्याचा एक असा ऐवज जो दिसायला विचित्र आणि बऱ्याच वेळा कुरूप वाटतो, तरीही तो जगभरात लोकप्रियतेच्या शिखरावर पोहोचला आहे. पहा …आठवतो का असा ब्रँड तुम्हाला ?
मंडळी, ही कहाणी आहे ‘क्रॉक्स’ (Crocs) या ब्रँडची, ज्याने आपल्या अनोख्या आणि धाडसी मार्केटिंगच्या जोरावर तब्बल 7 अब्ज डॉलर्सचे साम्राज्य उभे केले आहे.
क्रॉक्सची सुरुवात २००२ साली झाली. स्कॉट सीमन्स, लिंडन हॅन्सन आणि जॉर्ज बोएडेकर या तीन मित्रांनी फ्लोरिडातील एका बोट शोमध्ये हे शूज पहिल्यांदा सादर केले. सुरुवातीला, हे शूज खास बोटींग करणाऱ्या लोकांसाठी बनवले गेले होते. ते वजनाला हलके, आरामदायी आणि पाण्यामुळे घसरण्याची भीती नसलेले होते. मात्र, संस्थापकांना लवकरच हे समजले की केवळ बोटींग करणाऱ्यांची बाजारपेठ खूपच मर्यादित आहे आणि यावर मोठा व्यवसाय उभारणे कठीण आहे.

पहिली तीन वर्षे विक्री जेमतेम होती आणि नफा होताना दिसत नव्हता. त्यानंतर २००५ मध्ये, कंपनीने आपल्या टार्गेट मार्केटचा विस्तार करण्याचा निर्णय घेतला. त्यांनी अशा लोकांवर लक्ष केंद्रित केले ज्यांना दिवसभर उभे राहून काम करावे लागते, जसे की आरोग्य कर्मचारी, किचन स्टाफ, आणि इतर व्यावसायिक. हा निर्णय अत्यंत यशस्वी ठरला. या बदलामुळे क्रोक्सची विक्री वाढू लागली. क्रॉक्स वापरायला सोपे, टिकाऊ आणि आरामदायक होते. त्यामुळे तासनतास उभे राहून काम करणाऱ्या लोकांना ते विशेष आवडू लागले. एकाचे बघून दुसरा असं अनेक लोक ते विकत घेऊ लागले. २००७ पर्यंत 800 दशलक्ष डॉलर्स पर्यंत वाढली. असे वाटत होते की क्रॉक्सला यशाचा राजमार्ग सापडला आहे.
पण २००७ सालचे यश फार काळ टिकले नाही. २००८ हे वर्ष क्रॉक्स१ साठी अत्यंत विनाशकारी ठरले. काही अंतर्गत घोटाळे, गरजेपेक्षा जास्त मालाचा साठा (overstocking) आणि त्यातच आलेल्या २००८ च्या जागतिक आर्थिक मंदीने क्रोक्सला जमिनीवर आणले. कंपनी दिवाळखोरीच्या उंबरठ्यावर आली.

दुष्काळात तेरावा महिना म्हणजे याच काळात सोशल मीडियावर एक नवीन ट्रेंड सुरू झाला – #ihatecrocs. इंटरनेटवर लोक दोन गटांमध्ये विभागले गेले. एक गट होता ज्यांना क्रॉक्सचा प्रचंड तिरस्कार होता, तर दुसरा गट असा होता ज्यांना क्रॉक्स वापरणे सोयीचे आणि आरामदायक वाटत होते. क्रॉक्स हे एक ‘फॅड’ आहे, एक तात्पुरती लाट आहे जी लवकरच ओसरेल, असे अनेक गुंतवणूकदारांचे आणि टीकाकारांचे मत होते. ‘न्यूयॉर्क टाइम्स’ने तर २०१० मध्ये क्रॉक्सला इतिहासातील ५० सर्वात वाईट उत्पादनांच्या यादीत स्थान दिले होते. या सर्व नकारात्मकतेमुळे कंपनीने २००८ ते २००९ दरम्यान आपली गमावलेली पत परत मिळवण्यासाठी 185 दशलक्ष डॉलर्सपेक्षा जास्त रक्कम गमावली. पण त्याचा काहीही फायदा झाला नाही.

जेव्हा सर्वत्र टीका होत होती, तेव्हा कंपनीने एक अविश्वसनीय आणि धाडसी निर्णय घेतला. त्यांनी या टीकेला उत्तर देण्याऐवजी किंवा आपले डिझाइन बदलण्याऐवजी, या ‘कुरूप’ असण्याच्या विशेषणालाच आपले सर्वात मोठे शस्त्र बनवले. क्रॉक्सच्या मुख्य मार्केटिंग ऑफिसरने (CMO) एका मुलाखतीत म्हटले, “आम्हाला कुरूप असण्याचा आत्मविश्वास आहे. आम्हाला हे आवडते की आमचा ब्रँड कुरूप आहे. आम्ही २००२ पासून कुरूप आहोत आणि ते बदलण्याचा आमचा कोणताही हेतू नाही.”
हा एक मास्टरस्ट्रोक होता.

क्रॉक्सने आता स्वतःला केवळ एक उपयुक्त आणि आरामदायी शूज म्हणून विकणे थांबवले. त्याऐवजी, त्यांनी या ‘कुरूपतेच्या’ वादाचा उपयोग करून स्वतःला एक व्हायरल फॅशन ट्रेंड म्हणून सादर केले. ‘कुरूप’ असणे हेच ‘कूल’ असण्याचे नवीन प्रतीक बनवले. ही रणनीती क्रॉक्ससाठी संजीवनी ठरली आणि याच पायावर त्यांच्या 7 अब्ज डॉलर्सच्या साम्राज्याची उभारणी झाली.
आपल्या ‘कुरूप’ प्रतिमेला फॅशनच्या मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी क्रॉक्सने हाय-फॅशन ब्रँड्स आणि लोकप्रिय सेलिब्रिटींसोबत भागीदारी करण्यास सुरुवात केली.
बॅलेन्सियागा (Balenciaga): या लक्झरी फॅशन ब्रँडसोबत मिळून क्रॉक्सने 800 डॉलर्स किमतीचे (६ ४ हजार रुपयांचे शूज !!) अजून जास्त कुरूप दिसणारे प्लॅटफॉर्म क्लॉग्ज बाजारात आणले. यानंतर त्यांनी 1,190 डॉलर्सचे ‘हार्डक्रोक्स सँडल्स’ सुद्धा सादर केले. फॅशन जगतात यावर मोठी चर्चा झाली आणि क्रोक्स अचानक हाय-फॅशनचा भाग बनले.

पोस्ट मेलोन (Post Malone): प्रसिद्ध गायक पोस्ट मेलोनसोबत मिळून क्रोक्सने एक लिमिटेड-एडिशन क्लॉग तयार केला, ज्यावर त्याच्या टॅटूचे आणि लोगोचे डिझाइन होते. ही संपूर्ण बॅच केवळ २ तासांत विकली गेली.

केएफसी (KFC): क्रॉक्सने केएफसीसोबत भागीदारी करून एक विचित्र डिझाइन तयार केले. या शूजवर फ्राईड चिकनचे प्रिंट होते. कुरुपतेचे सर्वच रेकॉर्ड्स या शूजने मोडले. तरीही 300 डॉलर्स किंमत असलेले हे शूज अवघ्या २९ मिनिटांत ‘सोल्ड आऊट’ झाले.
या लिमिटेड-एडिशन भागीदाऱ्यांमुळे क्रॉक्सच्या भोवती एक प्रकारची उत्सुकता निर्माण झाली. लोक केवळ शूज खरेदी करत नव्हते, तर ते एक ‘कलेक्टर आयटम’ मिळवत होते. या धोरणामुळे क्रॉक्सला आपले मूळ डिझाइन न बदलता सतत चर्चेत राहण्यास आणि विक्री वाढविण्यात मदत झाली.

आणखीन मास्टरस्ट्रोक – एकीकडे नायके (Nike) सारखे ब्रँड १७०० पेक्षा जास्त प्रकारचे शूज विकतात, तर क्रॉक्सकडे आजही मोजकेच, साधारण १७ प्रकारचे मूळ डिझाइन्स आहेत. हे उत्पादन आणि वितरणासाठी सोपे होते. आधीची overstocking ची चूक टाळणे यामुळे शक्य झाले. तरीही, केवळ एकाच ‘कुरूप’ शूच्या जोरावर अब्जावधी डॉलर्स कमावणे शक्य नव्हते.

इथे क्रोक्सने अजून एक हुशारीची खेळी केली. २००६ मध्ये, त्यांनी ‘जिबिट्झ’ (Jibbitz) नावाची कंपनी 10 दशलक्ष डॉलर्समध्ये विकत घेतली. जिबिट्झ म्हणजे क्रोक्सच्या शूजवरील छिद्रांमध्ये बसवता येणारे छोटे, आकर्षक प्लग-इन्स. जसं पिझ्झामध्ये बेस एकाच असतो आणो टॉपिंग्ज बदलत जातात तसंच ! जिबिट्झना ‘क्रोक्ससाठी पिझ्झा टॉपिंग्ज’ म्हटले जाते. जिबिट्झने तीन गोष्टी साध्य केल्या:
वैयक्तिकरण (Personalization): एकाच साच्याच्या शूजला आपल्या आवडीनुसार सजवण्याची संधी ग्राहकांना मिळाली.
प्रभावी अपसेल (Upsell): शूज खरेदी करणाऱ्या १२% पेक्षा जास्त ग्राहकांनी किमान एक जिबिट्झ खरेदी केला. 5 ते 50 डॉलर पर्यंत किंमत असलेले हे छोटे दागिने कंपनीसाठी मोठा महसूल मिळवून देऊ लागले.

अधिक लक्ष वेधणे: जिबिट्झमुळे क्रॉक्स अधिकच विचित्र आणि लक्षवेधी दिसू लागले, ज्यामुळे त्यांच्याबद्दलची चर्चा आणखी वाढली.
जिबिट्झच्या माध्यमातून क्रॉक्सने एका साध्या उत्पादनाला “फॅशन स्टेटमेंट” मध्ये रूपांतरित केले आणि अब्जावधी डॉलर्सचा अतिरिक्त व्यवसाय उभा केला.

क्रॉक्सची यशोगाथा केवळ एका पादत्राणाच्या विक्रीची कहाणी नाही, तर ती मार्केटिंग, ब्रँडिंग आणि ग्राहक मानसशास्त्राच्या सखोल अभ्यासाची कहाणी आहे. ज्या ‘कुरूपतेमुळे’ त्यांच्यावर टीका झाली, त्याच टीकेला त्यांनी आपले सामर्थ्य बनवले. नकारात्मकतेला सकारात्मकतेत बदलून, धाडसी भागीदाऱ्या करून क्रॉक्सने हे सिद्ध केले की यशस्वी होण्यासाठी नेहमी सुंदर दिसण्याची गरज नसते; त्यासाठी वेगळे असणेच पुरेसे असते.

मार्केटिंग एक्स्पर्ट अल रीस ने सांगतले आहेच .. “You either have to be first or different.” क्रॉक्सने दोन्ही केले आणि यशाची एक नवीन कहाणी लिहिली !

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय,उरण – रायगड)
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

धडपडणाऱ्या तरुणाईसाठी….:
“उमवेल्ट (Umwelt)”

कल्पना करा, तुम्ही तुमच्या पाळीव कुत्र्याला घेऊन बाहेर फेरफटका मारायला गेला आहात. तुम्ही आजूबाजूला दिसणाऱ्या ओळखीच्या माणसांना भेटताय, थांबून बोलताय. वातावरणातला गंध , गाड्यांचे आवाज आणि वाऱ्याची झुळूक तुम्हाला जाणवते आहे.

तुमचा कुत्रा सोबत चालतोय पण तो इथेतिथे ओळखीच्या खुणा हुंगत चाललाय. ओल्या नाकपुढ्या हवेतील असंख्य गंध साठवतायत, गंधांवरून तो जगाचा अर्थ लावतोय. त्याला ते आवाज ऐकू येत आहेत जे तुम्हाला ऐकू येत नाही. त्याला ते दिसतंय जे तुम्हाला दिसत नाही किंवा तुम्ही सवयीने दुर्लक्ष करताय.
त्या कुत्र्याच्या अंगावरील केसात एक गोचीड लपून बसली आहे. त्या अंध आणि बहिऱ्या जिवासाठी जगाचा अर्थ फक्त दोनच गोष्टी आहेत – सस्तन प्राण्याच्या शरीराचे तापमान आणि त्याच्या त्वचेतून येणारा (ब्युटीरिक ऍसिडचा) गंध. यापलीकडे जग आहे, हे त्याला माहीतच नाही.

तुम्ही एका झाडापाशी थांबलात. त्या झाडावर वटवाघूळ लटकलेलं आहे. ते डोळ्यांनी नव्हे, तर प्रतिध्वनीने (echolocation) जग ‘पाहत’ आहे. वस्तूवर आदळून परत येणाऱ्या ध्वनिलहरींमधून ते आपल्या मनात जगाचं चित्र उभं करतं. प्रकाशाचे रंग, झाडांची हिरवी पानं याला त्याच्या जगात काहीच अर्थ नाही.
हे आहे ‘उमवेल्ट’ !

१९०९ मध्ये, जेकब वॉन युक्सकुल (Jakob von Uexküll) नावाच्या एका जीवशास्त्रज्ञाने ‘उमवेल्ट’ ही संकल्पना मांडली. उमवेल्ट’ म्हणजे एकाच परिसरात राहणारे वेगवेगळे प्राणी, जगाला वेगवेगळ्या पद्धतीने अनुभवतात. थोडक्यात सांगायचं तर, जगाचा तो छोटासा, मर्यादित भाग जो एखादा प्राणी आपल्या ज्ञानेंद्रियांनी ओळखू शकतो, तो म्हणजे त्याची ‘उमवेल्ट’.
जग अफाट आहे. पण आपण तेवढंच जग अनुभवू शकतो जेवढी आपली ज्ञानेंद्रिये पाहू शकतात. प्रत्येक जीव आपल्या ‘उमवेल्ट’लाच संपूर्ण आणि अंतिम वास्तव समजतो.

‘द ट्रुमन शो’ हा एक प्रसिद्ध इंग्रजी चित्रपट आहे. ही ट्रुमन बरबँक नावाच्या एका माणसाची कथा आहे, जो एक सामान्य आणि आनंदी जीवन जगतो. तो सीहेवन नावाच्या एका सुंदर, शांत आणि परिपूर्ण शहरात राहतो. त्याचे मित्र आहेत, त्याची पत्नी आहे आणि एक चांगली नोकरी आहे. पण त्याला एक गोष्ट माहीत नसते – त्याचे संपूर्ण आयुष्य एक खोटं आहे. तो जन्मापासून एका विशाल स्टुडिओमध्ये (जो शहरासारखा दिसतो) राहत आहे आणि त्याचे आयुष्य हा २४ तास चालणारा, जगभरात प्रसारित होणारा एक प्रचंड लोकप्रिय रिॲलिटी टीव्ही शो आहे.
या चित्रपटातील नायकाप्रमाणेच, “आपल्यासमोर जे जग सादर केले जाते, तेच आपण वास्तव म्हणून स्वीकारतो.” आपणही आपापल्या ‘उमवेल्ट’ स्वीकारतो आणि तिथेच थांबतो.

माणसाची ‘उमवेल्ट’ जास्त गुंतागुंतीची आहे, कारण ती फक्त ज्ञानेंद्रियांवर अवलंबून नाही. ती अनेक पातळ्यांवर तयार होते:

१. जैविक ‘उमवेल्ट’ (The Biological Umwelt): आपल्या प्रत्येकाची शारीरिक क्षमता वेगळी असते. जो व्यक्ती रंगांधळा आहे, त्याचं आणि आपलं दृश्य जग वेगळं आहे. काही लोकांना इतरांपेक्षा जास्त तीव्र गंध येतो किंवा चव समजते. काहीजण अतिशय मंद आवाजही ऐकू शकतात. हा आपल्या ‘उमवेल्ट’मधील नैसर्गिक फरक आहे.

२. अनुभवांची ‘उमवेल्ट’ (The Experiential Umwelt): हा आपल्यासाठी सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. आपले आयुष्यभरातील अनुभव आपल्या वास्तवाची आणि जगाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनाची निर्मिती करतात.
उदाहरणार्थ, सुरक्षितता: ज्या व्यक्तीचं बालपण युद्धजन्य परिस्थितीत गेलं आहे, तिच्यासाठी फटाक्याचा मोठा आवाज म्हणजे ‘धोक्याचा संकेत’ असतो. याउलट, शांत वातावरणात वाढलेल्या व्यक्तीसाठी तोच आवाज फक्त ‘एक गोंगाट’ असतो. इथे आवाज (संकेत) एकच आहे, पण दोन्ही ‘उमवेल्ट’मध्ये त्याचा अर्थ पूर्णपणे वेगळा आहे.
उदाहरणार्थ, आर्थिक स्थिती: गरिबीत वाढलेल्या व्यक्तीसाठी पैशाचं, बचतीचं आणि सुरक्षिततेचं महत्त्व वेगळं असतं. तिच्या जगात प्रत्येक निर्णय आर्थिक गणितावर अवलंबून असतो. दुसरीकडे, श्रीमंतीत वाढलेल्या व्यक्तीच्या ‘उमवेल्ट’मध्ये हे संकेत तितकेसे तीव्र नसतात.

३. ज्ञान आणि संस्कृतीची ‘उमवेल्ट’ (The Knowledge and Cultural Umwelt): आपलं शिक्षण, आपली नोकरी आणि आपली संस्कृती आपली ‘उमवेल्ट’ घडवते.
एकाच पुलाकडे पाहताना, एका इंजिनिअरला त्यातील ‘लोड-बेअरिंग स्ट्रेस’ आणि ‘टेन्साइल स्ट्रेंथ’ दिसेल, तर एका इतिहासकाराला त्या पुलाने शहराच्या विकासात बजावलेली भूमिका दिसेल. एका कवीला त्यात विरह किंवा मिलनाचं प्रतीक दिसेल. पूल तोच आहे पण प्रत्येकाची ‘उमवेल्ट’ वेगळी आहे.

समस्या तेव्हा सुरू होते, जेव्हा आपण हे विसरतो की समोरच्या व्यक्तीची ‘उमवेल्ट’ आपल्यापेक्षा वेगळी असू शकते. आपण आपल्याच अनुभवांच्या आणि ज्ञानाच्या चष्म्यातून जगाला पाहतो आणि आग्रह धरतो की समोरच्यानेही ते तसंच पाहावं. इथूनच मतभेद आणि संघर्षाला सुरुवात होते. (सोशल मीडियावर तर हे २४ तास चालू असते !)

‘उमवेल्ट’ आपल्याला शिकवते की आपलं ज्ञान आणि अनुभव मर्यादित आहेत. आपण जगाचा एक छोटासा तुकडाच पाहू शकतो. ही जाणीव आपल्यातील अहंकार कमी करते. “मी सर्वकाही जाणू शकत नाही आणि माझं जग हे एकमेव सत्य नाही,” ही भावना मनात रुजवणं, ही विकासाची पहिली पायरी आहे.

जेव्हा तुमचा कोणाशी वाद होईल, तेव्हा त्याला ‘जिंकण्याची लढाई’ म्हणून पाहू नका. त्याकडे ‘समोरच्याची उमवेल्ट समजून घेण्याची संधी’ म्हणून पाहा.
“तुझं चुकतंय!” असं म्हणण्याऐवजी, “तू या निष्कर्षापर्यंत कसा पोहोचलास, हे मला समजून घ्यायचं आहे,” असं म्हणून पाहा.
“हे असं कसं असू शकतं?” याऐवजी, “तुला असं का वाटतं, हे सांगशील का?” असं विचारा. यामुळे संवाद तुटण्याऐवजी अधिक अर्थपूर्ण होतो.

सहानुभूती म्हणजे फक्त समोरच्यासाठी वाईट वाटणं नाही, तर त्याची ‘उमवेल्ट’ कशी असेल याची कल्पना करण्याचा प्रयत्न करणे (सह-अनुभूती). त्याचे अनुभव, त्याच्या भीती, त्याच्या आशा-आकांक्षा कोणत्या जगात घडल्या आहेत, हे समजून घेण्याचा प्रयत्न करणे. यामुळे आपण माणसांना त्यांच्या वागण्यावरून नाही, तर त्या वागण्यामागील कारणांवरून समजून घ्यायला लागतो.

एका टीममध्ये किंवा समाजात जितके जास्त प्रकारचे लोक असतील, तितक्या वेगवेगळ्या ‘उमवेल्ट’ एकत्र येतात. यामुळे होतं काय की, सगळ्यांच्या मर्यादित जगांना एकत्र करून, वास्तवाचं एक मोठं आणि अधिक स्पष्ट चित्र दिसू लागतं. जिथे एकाला धोका दिसतो, तिथे दुसऱ्याला संधी दिसू शकते. म्हणूनच, कामाच्या ठिकाणी किंवा समाजात विविधता असणं हे केवळ नैतिकदृष्ट्या चांगलं नाही, तर ते व्यावहारिकदृष्ट्याही अत्यंत फायदेशीर आहे.
आपल्या रोजच्या आयुष्यात असे कितीतरी प्रसंग येतात, जेव्हा आपल्याला खात्री असते की ‘आपणच बरोबर आहोत’ आणि समोरची व्यक्ती ‘चुकत आहे’. मग ते कौटुंबिक वाद असोत, ऑफिसमधील मतभेद असोत किंवा मित्रांसोबतची चर्चा असो. आपण आपल्या मतांवर ठाम राहतो आणि समोरच्याला आपलं म्हणणं पटवून देण्याचा आटोकाट प्रयत्न करतो. पण या सगळ्यात आपण एक मूलभूत गोष्ट विसरतो. कदाचित हा संघर्ष ‘बरोबर’ विरुद्ध ‘चूक’ असा नसून, ‘एक जग’ विरुद्ध ‘दुसरं जग’ असा असेल तर? आपण जेव्हा हे स्वीकारतो की आपलं जग मर्यादित आहे, तेव्हाच आपल्याला इतरांचं जग शोधण्याची प्रेरणा मिळते. आणि याच जाणिवेत अधिक समृद्ध मानवी संबंधांची शक्यता दडलेली आहे.
तर विद्यार्थी आणि वाचक मित्र हो…
पुढच्या वेळी जेव्हा तुम्हाला वाटेल की ‘मीच बरोबर आहे’, तेव्हा क्षणभर थांबा आणि स्वतःला विचारा: “मी माझ्या ‘उमवेल्ट’मधून बोलतोय की समोरच्याची ‘उमवेल्ट’ समजून घेण्याचा प्रयत्न करतोय?”
या एका प्रश्नाने तुमच्या जगाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनात अफाट बदल घडू शकतो.
(संकलन – श्याम धारासूरकर Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण-रायगड)
लायब्ररी हेल्प लाइन नं. 9892798322

मार्केटिंगची कला आणि हॉर्स पॉवर

जेम्स वॅटने वाफेच्या इंजिनाचा शोध लावला आणि औद्योगिक क्रांती घडवली असे आपण वाचले असेल. मात्र जेम्स वॅटने आणखीन एक तितकाच महत्वाचा शोध लावला होता. पण आपण त्या शोधला फार महत्व देत नाही. त्या शोधाबद्दल जाणून घेऊयाच …पण त्याआधी एक आणखी गैरसमज दूर करूया !

जेम्स वॅटच्या इंजिनाच्या आधीच एका स्टीम इंजिनचा शोध लागला होता. १ ७ १ २ मध्ये थॉमस न्यूकमेनने वाफेवर चालणारे बीम इंजिन (beam engine) शोधलं होतं. न्यूकमेनचे इंजिन अवाढव्य होते. त्यामध्ये पिस्टन एकाच दिशेने चालायचा आणि प्रत्येक वेळी पिस्टन स्ट्रोकनंतर सिलिंडर थंड करावा लागत असे. ही प्रक्रिया वेळखाऊ होती आणि त्यामुळे बीम इंजिन धीमे होते आणि त्याची कार्यक्षमता कमी होती. खाणीमध्ये साचलेले पाणी पम्प करून बाहेर काढण्यासाठी प्रामुख्याने बीम इंजिन वापरले जात होते.

१७६४ मध्ये वॉटने “कंडेन्सिंग सिलिंडर” (condensing cylinder) शोधला.
त्यामुळे वाफ एका वेगळ्या सिलिंडरमध्ये थंड केली जायची आणि मुख्य सिलिंडर नेहमी गरम राहायचा.
यामुळे प्रक्रिया जलद, सोपी आणि कार्यक्षम झाली.

जेम्स वॅटने इंजिन मध्ये केलेली सुधारणा अफाट होती. आणि त्यामुळे अनेक अवजड कामांसाठी आता वाफेची ताकद वापरता येणार होती. पण जेव्हा इंजिन म्हणजे काय हेच लोकांना माहित नव्हते तेव्हा ते विकणार कसे ? तेव्हा प्रचंड अवजड कामे नव्हतीच. होती फक्त शेतीची कामे. कृषीप्रधान समाजाला ती कशी विकावी?

इंग्लंडमध्ये तेव्हापर्यंत सगळं घोड्यांच्या ताकदीवर चालायचं.
लोकांना घोड्यांशिवाय दुसऱ्या शक्तीची कल्पनाच नव्हती.
आणि इथे येतो जेम्स वॅटचा दुसरा शोध ! जेम्स वॉटने लोकांच्या भाषेत बोलायचं ठरवलं.
तो आपल्या इंजिनबद्दल “तांत्रिक” बोलला नाही, तर घोड्यांच्या तुलनेत बोलला.
त्याने “Horsepower” हे एकक तयार केलं.

सामान्यतः एक घोडा दिवसभरात जेवढं काम करतो – ३३,००० पाउंड पाणी १,००० फूट खोल विहिरीतून वर काढणं – ते गणित त्याने एका फॉर्म्युल्यात बदललं.
त्याने सांगितलं – १ Horsepower = ५५० पाउंड वजन १ फूट वर १ सेकंदात उचलणं.

आता शेतकरी आणि खाणमालक इंजिनाची ताकद सहज समजू शकत होते.
१ हॉर्सपॉवर इंजिन = १ घोड्यांचं काम.
१० हॉर्सपॉवर इंजिन = १० घोड्यांचं काम.
आणि हे इंजिन २४ तास सतत चालू शकतं, घोड्यांसारखी विश्रांती इंजिनाला नको होती.
म्हणजे एक इंजिनाने तीन पटीने जास्त काम करता येत होतं.

वॉटने घोड्यांचं गणित मशीनमध्ये बदललं. यामुळे लोकांची भीती कमी झाली आणि मशीन स्वीकारणं सोपं झालं.

वॉट स्वतःच्या नाविन्यपूर्ण शोधात अडकून राहिला नाही. त्याने ग्राहकांच्या डोक्यात घुसून त्यांच्या भाषेत संवाद साधला. त्यामुळेच संपूर्ण जगाला औद्योगिक क्रांती समजावून देण्याचे काम त्याला करता आले.

आजही हॉर्सपॉवर ही मापनाची एककं वापरली जातात.

स्टीव्ह जॉब्सने जेव्हा पहिल्यांदा आय-पॉड लाँच केला. तेव्हा त्याने ते नाजूकसे छोटे उपकरण आपल्या जीन्सच्या खिशातून बाहेर काढले आणि म्हणाला “१००० गाणी तुमच्या खिशात !”
ग्राहकांना आय – पॉडचा आकार सेंटीमीटर मध्ये सांगितला नाही आणि मेमरी किती बाइट्स आहे ते पण सांगितले नाही. त्याने तीच भाषा वापरली जी ग्राहकांना कळते !

चांगली मार्केटिंग म्हणजे चांगला संवाद ! ग्राहकांना कळेल असा संवाद !
जर तुमचे उत्पादन किंवा सेवा ग्राहकांचा कोणता प्रॉब्लेम सोडवत आहे हे ग्राहकाला कळेल अशा भाषेत समजावता आले तर तुम्हाला मार्केटिंग जमतेय असे समजा!
तर विद्यार्थी मित्र हो,
आपण व्यवसाय करत असाल किंवा करणार असाल तर ही गोष्ट महत्वाची….

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian उरण महाविद्यालय उरण)
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

विचार करण्यायौग्य गोष्ट

१९९० च्या दशकात, पर्ड्यू विद्यापीठात डॉ. विल्यम मुइर नावाचे एक जीवशास्त्रज्ञ होते. एक प्रयोग करत होते. त्यांचे उद्दिष्ट होते – कोंबड्यांमधील अंडी उत्पादनाची कार्यक्षमता वाढवणे. पण त्यांचा प्रयोग फक्त कोंबड्यांपुरता मर्यादित नव्हता, तो आजच्या तुमच्या-माझ्या कॉर्पोरेट आयुष्यासाठी आणि प्रत्येक टीमसाठी एक मोठा, महत्त्वाचा धडा देणार होता.
डॉ. मुइर यांनी त्यांच्या प्रयोगासाठी कोंबड्यांचे दोन गट तयार केले आणि पुढील सहा पिढ्यांपर्यंत (generations) त्यांचा अभ्यास केला.
पहिला गट म्हणजे ‘नियंत्रण गट’ होता. हा गट अगदी सामान्य कोंबड्यांचा होता. इथे कुठलीही विशेष निवड नव्हती; त्या कोंबड्या शांतपणे, त्यांच्या पद्धतीने एकत्र राहत होत्या.

मात्र दुसरा गट होता ‘सुपर-चिकन्स’चा. या गटात, प्रत्येक पिढीत जी कोंबडी सर्वात जास्त अंडी देत होती, फक्त तिचीच निवड केली गेली. ही कोंबडी म्हणजे त्या गटाची ‘स्टार परफॉर्मर’ होती, वैयक्तिक उत्पादकतेत ‘सर्वाधिक पुढे’ होती. पुढील सहा पिढ्यांपर्यंत या गटात केवळ अशा “स्टार परफॉर्मर्स”नाच ठेवले होते.

सहा पिढ्या उलटल्या… जेव्हा डॉ. मुइर यांनी निरीक्षण नोंदवले, ते विचार करायला लावणारे होते.
नियंत्रण गटात कोंबड्या आनंदाने नांदत होत्या. त्या निरोगी, चांगल्या स्थितीत होत्या आणि त्यांनी एकमेकांना कोणतीही इजा केली नव्हती. या शांत, सहयोगी गटाचे एकूण अंडी उत्पादन आपोआप १६०% नी वाढले होते!

पण ‘सुपर-चिकन्स’च्या खुराड्यातले दृश्य भयानक होते. सहा पिढ्यांनंतर तिथे फक्त तीनच कोंबड्या जिवंत उरल्या होत्या! बाकीच्या कोंबड्यांना त्यांच्याच गटातील इतरांनी चोची मारून मारून ठार केले होते. त्यांच्या अति-स्पर्धेने गटाची उत्पादकता वाढवण्याऐवजी ती नष्ट केली आणि एकूण अंडी उत्पादन खूपच खाली आले होते.

डॉ. मुइर यांचा निष्कर्ष स्पष्ट होता: ‘सुपर-चिकन्स’ वैयक्तिकरित्या जास्त अंडी देत होत्या, कारण त्या अत्यंत आक्रमक होत्या. त्यांनी इतर कोंबड्यांना दडपले, त्यांचे खाद्य हिसकावले, त्यांच्यावर हल्ला केला आणि त्यांना जगू दिले नाही. याउलट, सामान्य कोंबड्यांनी सहकार्याने काम केले, एकमेकांना मदत केली आणि त्यामुळे त्यांच्या गटाची सर्वांगीण प्रगती झाली.

हा धडा आजच्या कॉर्पोरेट जगासाठी फार महत्त्वाचा आहे. तुम्ही आपल्या ऑफिसमध्येही ‘सुपर-चिकन्स’ पाहिले असतील (किंवा कदाचित तुम्हीच “सुपर चिकन” असाल!). हे लोक फक्त स्वतःच्या वैयक्तिक यशाचा विचार करतात, इतरांपासून माहिती लपवतात, दुसऱ्याचे काम दडपतात आणि टीम मेंबर्सना मागे खेचतात. त्यांना वाटते की तीव्र स्पर्धेने ते पुढे जातील, पण प्रत्यक्षात त्यांच्यामुळे संपूर्ण टीमचे मानसिक आरोग्य आणि उत्पादकता खालावते.
याचे उत्तम उदाहरण क्रिकेटच्या मैदानावर दिसते.

आयपीएलमध्ये रॉयल चॅलेंजर्स बंगळूर (RCB) संघाकडे अनेक वर्षांपासून पाहा. या संघात नेहमीच विराट कोहली, ए.बी. डिव्हिलियर्स आणि ख्रिस गेल यांसारखे जगातील सर्वात मोठे ‘सुपर-स्टार्स’ (सुपर-चिकन्स) होते. वैयक्तिकरित्या हे खेळाडू प्रत्येक हंगामात शानदार कामगिरी करत होते. पण गेली अनेक वर्षे या टीमने स्पर्धेचे मुख्य विजेतेपद जिंकलेले नव्हते. का? कारण अनेकदा वैयक्तिक ‘सुपर-स्टारडम’मुळे संघातील एकसंधता आणि मधल्या फळीतील खेळाडूंचे योगदान बाजूला पडले.

याच्या उलट, चेन्नई सुपर किंग्ज (CSK) किंवा मुंबई इंडियन्स (MI) सारख्या यशस्वी संघांकडे पाहा. इथेही स्टार खेळाडू आहेतच, पण त्यांचे यश कशावर आधारित आहे? टीममधील सहकार्य (Cooperation) आणि प्रत्येक खेळाडूला मिळालेले पाठबळ. या टीम्समध्ये सर्व खेळाडू आपापल्या परीने यशाचा वाटा उचलतात. दोन खेळाडूंच्या परफॉर्मन्स खूप जास्त तफावत (Skill Gap) नसते. त्यामुळे त्यांची प्रगती दीर्घकाळ टिकणारी ठरते.

कोणतीही कंपनी किंवा संघ ‘सुपर-स्टार’वर नाही, तर सामूहिक सहकार्यावर आणि सामाजिक जोडणीवर मोठी होते. प्रगतीचा खरा मार्ग ‘एकमेकांना चोची मारण्यात’ नाही, तर ‘एकमेकांच्या खांद्यावर हात ठेवून’ पुढे जाण्यात आहे. जेव्हा सहकार्य रुजते, तेव्हा सामूहिक बुद्धिमत्ता कार्यरत होते आणि संपूर्ण गटाचा विकास होतो.

तुम्हाला तुमच्या टीमला अशा ‘सुपर-चिकन्स’च्या खुराड्यात ठेवायचे आहे, जिथे थोडी प्रगती होते, पण विध्वंस जास्त असतो;

की सहकार्याने काम करणाऱ्या सामान्य कोंबड्यांच्या गटात, जिथे सगळ्यांची मिळून सर्वांगीण प्रगती होते?
याचा सर्वांगीण विचार नक्की व्हायला हवा.
“एकमेका साहाय्य करू अवघे धरू सुपंथ ” अर्थात साथी हाथ बढाना.. साथी रे “

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण )
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

एलिझाबेथकालीन प्रसिद्ध नाटककार रॉबर्ट ग्रीन याने १५९२ मध्ये एका नवोदित लेखकावर सडकून टीका केली.
त्याने लिहिलं –
“तो एक उगवता कावळा आहे, आमच्या पिसांनी सजलेला (आमच्या कल्पना चोरून लिहिणारा !)
आणि तो आमच्यासारखा काव्य लिहू शकतो असा त्याचा गैरसमज आहे”.

लेखक आणि राजकारणी असलेल्या सॅम्युएल पीप्स यालाही त्या लेखकाचं त्याने पाहिलेलं नाटक अजिबात आवडलं नाही.
१६६२ मध्ये त्याने लिहिलं –
“हे माझ्या आयुष्यात पाहिलेलं सगळ्यात कंटाळवाणं नाटक आहे.”

१७५८ मध्ये फ्रेंच कवी डिडरॉ त्या लेखकाबद्दल म्हणाला:
“त्याने काव्य लिहिले यात त्याची चूक नाही, पण त्यामुळे कवितेचा दर्जा खालावला.”

१७६५ मध्ये फ्रेंच इतिहासकार आणि प्रसिद्ध लेखक व्हॉल्टेअर म्हणाला:
“तो थोडीशी कल्पनाशक्ती असलेला “जंगली” लेखक होता. त्याची नाटकं फक्त लंडन आणि कॅनडातच चालतील.”

१८१४ मध्ये कवी बायरन म्हणाला:
“त्या लेखकाचं नाव उगाचच मोठं केलं गेलंय, लवकरच लोक त्याला विसरून जातील.”

१९०७ मध्ये जॉर्ज बर्नार्ड शॉ म्हणाला:
“त्याच्यासारखा लेखक मला इतका नकोसा वाटतो की त्याच्यावर दगड फेकावेत असं वाटतं.”

रशियन लेखक टॉलस्टॉय म्हणाला:
“त्याच्या नाटकांचा मला तीव्र तिरस्कार आहे आणि कंटाळा येतो.”

इतक्या मोठ्या कवी-लेखक -नाटककारांनी ज्या लेखकाची निंदा केली,
तो हयात असताना तर केलीच , त्याच्या मृत्यूपश्चातही केली,
जवळजवळ १५० वर्षे विविध महान लेखक – कवींनी ज्याच्यावर टीका केली,
आज तोच लेखक इंग्रजीतील सर्वात महान लेखक मानला जातो.

एव्हाना तुम्ही त्या लेखकाचं नाव ओळखलं असेलच !
तो लेखक आहे – विलियम शेक्सपिअर

असं का घडलं असेल ?
कोणाचं म्हणणं बरोबर आहे ? शेक्सपिअरची नाटके डोक्यावर घेणाऱ्या जगभरातील रसिकांचं की त्याच्यावर टीका करणाऱ्या हुशार, प्रभावी, प्रथितयश लेखकांचं ?

याच्यामागे एक तांत्रिक कारण आहे.
शेक्सपिअरच्या काळात जी नाटके होत तेव्हा ध्वनीक्षेपक नव्हते. कलाकारांना ओरडून बोलावे लागत होते. त्यात प्रेक्षकांचाही हल्लागुल्ला असायचा. हे वातावरण लक्षात घेऊन शेक्सपिअरने नाटके लिहिली.
त्याने सोपी भाषा, छोटी वाक्य आणि लोकाभिमुख शब्द आणि वाक्यप्रचार वापरले.
थोडक्यात, शेक्सपिअरने सामान्य पेक्षकांना समोर ठेवून नाटक लिहिलं.

शेक्सपिअरने कधीही टीकाकारांसाठी किंवा इतर लेखकांसाठी लिहिलं नाही. आणि त्याने टीका कधी ऐकलीही नाही.
त्याने सामान्य लोकांसाठी लिहिलं.
म्हणूनच आजही लोक त्याचे वाक्प्रचार दैनंदिन जीवनात वापरतात.

कधी तुम्ही एखादा सामान्य माणूस रॉबर्ट ग्रीन, व्हॉल्टेअर किंवा टॉलस्टॉय यांनी लिहिलेली वाक्य दैनंदिन वापरात ऐकली आहेत का?
पण शेक्सपिअर? रोज ऐकायला मिळतो.

हे अगदी तसेच आहे जे ज्ञानेश्वरांनी केले. सामान्य माणसांपर्यंत ज्ञान पोहोचविण्यासाठी ज्ञानेश्वरी लिहिली. म्हणून आज ज्ञानेश्वर अजरामर आहेत.

या उदाहरणांमधून दोन गोष्टी नक्की शिकण्यासारख्या आहेत.

१ . तुम्ही कोणीही असलात, काहीही केलं तरी टीका होणारच ! ज्यांचे ऐकले नाही ते पण टीका करणार, ज्यांचं ऐकलं ते पण टीका करणार आणि कोणाचंच ऐकली नाही तरी टीका होणारच !
त्यामुळे फार ताण घेऊ नका. मनातील “होकायंत्र” वापरा !
२ . आपल्या व्यवसायात ग्राहकांना (Target Audience) समोर ठेवूनच सर्व कामे करा. त्यांना आवडेल का ? त्यांना उपयोगी ठरेल का ? त्यांना सोयीचे होईल का ? हा एकमेव विचार सदैव मनात राहूद्या.

विद्यार्थी मित्रहो,
आपल्या नौकरी किंवा व्यवसायात वरील उदाहरण नेहमी लक्षात ठेवावं 👍

(संकलन- श्याम धारासूरकर, Librarian उरण महाविद्यालय, उरण) लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

(Please visit the library blog for more articles )

कॅशिओ कंपनी ची गोष्ट

1923 मध्ये जपानमधील ग्रेट कांतो भूकंपामुळे 100,000 पेक्षा जास्त लोक मरण पावले. लाखो लोकांचे आयुष्य उद्ध्वस्त झाले किंवा बदलले. त्यापैकीच एक तरुण होता तादाओ. भूकंपामुळे तादाओला टोकियोला जावे लागले. तिथे पोहोचल्यावर त्याला त्याच्या काकांसोबत लेथ ऑपरेटर म्हणून काम करण्याची संधी मिळाली. तादाओ लेथ वर काम करण्यात निपुण झाला आणि लवकरच त्याने मशीन्सचे सुटे भाग बनवण्यासाठी कंत्राटदार म्हणून व्यवसाय सुरू केला. हे काम खूप कष्टाचे होते. त्याचा धाकटा भाऊ, तोशिओ देखी त्याच्या व्यवसायात सहभागी झाला.

पण तोशिओ लेथमन नव्हता. तो एक इलेक्ट्रिकल आणि इलेक्ट्रॉनिक्स गोष्टींमध्ये रस असणारा माणूस होता. तो स्वतःला एक संशोधक मानत असे आणि एडीसनला आपला आदर्श मानत होता. तोशिओला सरकारी नोकरी होती. पण तिथे फारसे चांगले काम नव्हते. तोशिओला माहित होते की तो त्यापेक्षा मोठ्या गोष्टींसाठी बनला आहे, म्हणून त्याने आपली नोकरी सोडली आणि काहीतरी शोधण्याच्या उद्देशाने आपल्या मेहनती भावाकडे सामील झाला. त्याने अनेक कल्पना वापरून पाहिल्या, काही चालल्या काही कधीच चालल्या नाही. पण त्याची पहिली व्यावसायिकरित्या यशस्वी कल्पना, जी त्याच्या स्वतःच्या नावावर विकली गेली, ती होती अंगठीसारखे एक सिगारेट होल्डर. हे खूप लोकप्रिय झाले कारण युद्धोत्तर जपानमध्ये सिगारेट्स दुर्मिळ होत्या आणि लोक सिगारेट पूर्णपणे संपेपर्यंत ओढत असत. हे उपकरण खूप लोकप्रिय झाले. युपिबा (Yupiba) असे त्याला म्हटले जायचे, त्याने कंपनीला इतका नफा मिळवून दिला की ते काहीतरी अधिक महत्त्वाकांक्षी करण्याचा प्रयत्न करू शकले.

नवीन कल्पना शोधत असताना, दोन्ही भाऊ टोकियोमधील एका व्यवसाय प्रदर्शनात गेले, जिथे त्यांनी अनेक उत्तम अविष्कार प्रथमच पाहिले. युद्धोत्तर संपूर्ण जपानमध्ये नव्या कंपन्या, व्यवसाय उदयास येत होते. त्यामुळे बाजारातही अनेक नवनवीन वस्तू दिसत होत्या.

तोशिओला इथे एक संधी दिसली. ते जवळपास प्रत्येक व्यावसायिकाला गरजेचे ठरेल असे उपकरण होते. पण प्रदर्शनात ठेवलेले ते उपकरण अगदी प्राथमिक स्वरूपाचे आणि यांत्रिकी असल्यामुळे अवजड होते.
तोशिओने यालाच इलेक्ट्रॉनिक स्वरूपात बनविण्याचा प्रयत्न केला. त्या नव्या यंत्रावर तो आपल्या भावासोबत रात्रंदिवस काम करत राहिला. अनेक फसलेल्या प्रयत्नानंतर त्याने शेवटी एक काम करू शकेल असा नमुना (Prototype) बनवला. उत्साहाने, त्या भावांनी आपले उपकरण काही मोठ्या व्यापार कंपन्यांकडे नेले. त्यांना ते उपकरण आवडले देखील. मात्र ते खर्चिक आणि बेभरवशाचे असल्याने कोणतेही विकत घेतले नाही.

तोशिओ आणि तादाओ निराश होऊन पुन्हा आपल्या मूळ पैसे कमावून देणाऱ्या उद्योगाकडे परत जाऊ शकले असते. पण त्यांनी तसे केले नाही. त्यांनी त्यांचे उपकरण अधिक चांगले करण्यासाठी आणि त्यातील समस्या सोडवण्यासाठी प्रयत्न सुरू केले. यावेळी त्यांचे इतर दोन भाऊ देखील सामील झाले. शेवटी, अनेक वर्षांच्या प्रयत्नांनंतर त्यांना त्यांचे उपकरण मिळाले.
त्याचे वजन 140 किलो होते. ते 70 सेंटीमीटर उंच आणि पूर्ण एक मीटर रुंद होते, ज्याची किंमत 500,000 येन किंवा 1950 च्या दशकाच्या शेवटी 3,000 डॉलरपेक्षा जास्त होती. आता हे अवजड वाटत असले तरी तेव्हा हे बऱ्यापैकी स्वीकाहार्य होते.

दोन्ही भाऊ खूप उत्साही होते, त्यांचे यंत्र एका व्यापार प्रदर्शनात घेऊन जाण्यासाठी तयार होते, पण त्यांना विमानात चढण्याची परवानगी मिळाली नाही. कारण त्यांचे यंत्र विमानाच्या परवानगी असलेल्या आकारापेक्षा मोठे होते. खूप वाद घातल्यानंतर, त्यांना त्यांचे यंत्र काळजीपूर्वक वेगळे करावे लागले. विमानातून उतरल्यानंतर जेव्हा त्यांनी ते सुटे भाग पुन्हा एकत्र करण्याचा प्रयत्न केला, तेव्हा ते यंत्र चाललेच नाही. विमान कंपनीच्या धोरणामुळे त्यांचे सर्व प्रयत्न आणि तेवढी वर्षे वाया गेली.

निराश झालेले, पण हार मानण्यास तयार नव्हते. त्यांनी चित्रांचा वापर करून प्रदर्शनामध्ये शक्य तेवढी माहिती देण्याचा प्रयत्न केला. पण चालू यंत्र न पाहिल्याने त्याची उपयुक्तता लोकांना कळलीच नाही.
चौघेही पराभूत होऊन टोकियोला परत आले.
पण उचिडा योको (Uchida Yoko), जी जपानमधील सर्वात मोठी ऑफिस उपकरणांची पुरवठादार कंपनी होती तिच्या काही लोकांना या यंत्राची उपयुक्तता कळली होती. त्या कंपनीने शहानिशा करण्यासाठी आपल्या प्रतिनिधीला पाठविले. तो इतका प्रभावित झाला की त्याने उचिडा योको आणि त्या भावांसोबत एक विशेष वितरक म्हणून करार केला.
आणि तिथून पुढे इतिहास घडला. ते 140 किलोचे उपकरण जगभरातील शेकडो कार्यालयांमध्ये पोहोचले आणि त्याचे पुढील मॉडेल जगभरातील लाखो कार्यालयांमध्ये पोहोचले. तोशिओ, तादाओ आणि त्यांच्या भावांसाठी आता मागे वळून पाहण्याची गरज नव्हती, कारण त्यांची कंपनी एका शोधाकडून दुसऱ्या शोधाकडे, एका नवनिर्मितीकडून दुसऱ्या नवनिर्मितीकडे वाटचाल करत होती.

त्यांनी अनेक नवीन उपकरणे बनविली. ज्यात ऑफिस उत्पादकता, वेळ व्यवस्थापन आणि संगीतही समाविष्ट होते. खरं तर, त्यांच्या कंपनीचे नाव ते बनवत असलेल्यापैकी अनेक वस्तूंशी समानार्थी आहे. आज, अर्थातच, ते त्यांच्या इलेक्ट्रॉनिक उत्पादनांसाठी सर्वात जास्त ओळखले जातात. आणि त्यांचे नाव घराघरात पोहोचले आहे. ही कंपनी एलसीडी स्क्रीन असलेला डिजिटल कॅमेरा किंवा 3.2 एमपी कॅमेरा असलेला पहिला मोबाईल फोन किंवा काचेवर मजकूर दाखविणारे मनगटी घड्याळ (wristwatch) बाजारात आणणारी पहिली कंपनी होती. 1993 मध्ये डिजिटल होकायंत्र (digital compass) असलेले मनगटी घड्याळ, 1992 मध्ये खिशात ठेवता येण्यासारखा एलसीडी टीव्ही, सिंथेसाइज्ड आवाज असलेली गिटार आणि त्यापूर्वी काही दशकांपूर्वी, जगातील पहिले वैयक्तिक कॅल्क्युलेटर, आणि त्याच्याही 15 वर्षांपूर्वी, ते 140 किलोचे ऑफिस कॅल्क्युलेटर, 14 A , ज्याने कार्यालयीन कामात क्रांती घडवली.

कोणाला खरे वाटणार नाही की इलेक्ट्रॉनिक वस्तू बनवणारा हा मोठा समूह सिगारेट ठेवण्यासाठीच्या अंगठीसारख्या उत्पादनातून निर्माण झाला असेल. अर्थात, हे फक्त नशिबावर अवलंबून नाही. यात त्यांचे कठोर परिश्रम, चिकाटी आणि शुद्ध संशोधक वृत्ती देखील आहे. हे कठोर परिश्रम, चिकाटी आणि शुद्ध संशोधक वृत्ती होती तोशिओ, तादाओ, काझुओ आणि युकियो यांची, ज्या भावांचे आडनाव शेवटी मनगटी घड्याळे आणि संगीत कीबोर्डसाठी एक प्रतिशब्द बनले. ते आडनाव होते काशीओ (Kashio) किंवा जसे जगाला माहित आहे तसे कॅसिओ (Casio).
तर मित्रहो,
“कोशिश करनेवालो की हार नही होती “👍

(संकलन – श्याम धारासूरकर, Librarian उरण महाविद्यालय,उरण )
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

(Please visit the library-blog for more articles )

*स्लो लिव्हिंग : थांबून श्वास घेण्याची कला

दररोज सकाळी अलार्म वाजतो, आपण डोळे चोळत उठतो आणि धावपळ सुरू होते — नोकरी, फोन, ई-मेल, मीटिंग्स, ट्रॅफिक, सोशल मीडिया… आणि रात्री थकून कोसळताना आपल्यालाच प्रश्न पडतो.

“आज दिवसभर धावलो, पण खरंच जगणं झालं का?”

याच ठिकाणी सुरू होते “स्लो लिव्हिंग” ही सुंदर संकल्पना —
थोडं थांबणं, शांत श्वास घेणं आणि आता या क्षणात जगणं.

स्लो लिव्हिंग म्हणजे काय नाही?
हे “आळशीपणा” नाही, “काम टाळणं” नाही आणि “सगळं सोडून डोंगरात जाऊन बसणं” तर मुळीच नाही.
स्लो लिव्हिंग म्हणजे — आयुष्य थांबवणं नाही, तर त्याचा वेग स्वतः ठरवणं.

स्लो लिव्हिंग म्हणजे काय आहे?

स्लो लिव्हिंग म्हणजे —

1. *जाणीवपूर्वक जगणं.*
2. *महत्वाच्या गोष्टींसाठी वेळ राखणं.*
3. *प्रत्येक क्षणातलं सौंदर्य ओळखणं.*

उदाहरणार्थ –
सकाळी ऑफिसला जायचं आहे, म्हणून घाईत गाडी दामटतो. कारण उठायला उशीर झाला, रात्री मोबाईलवर स्क्रोल करत बसलो.
पण जर थोडं लवकर झोपलो आणि सकाळी शांततेने उठलो, तर गाडीही हळू चालवता येते, मनही प्रसन्न राहतं. एवढं साधं आहे हे!

आपल्याला सगळं हवं असतं — नवी गाडी, नवा फोन, नवे कपडे…
पण एकदा मनाला विचारलं की, “खरंच ही गरज आहे का?”
उत्तर बहुतेक वेळा “नाही” असतं.

जसं ऑनलाइन शॉपिंग करताना अनेक वस्तू कार्टमध्ये टाकतो, आणि शेवटी विचार करतो — “खरंच हे आवश्यक आहे का?”
तो विचार आला की विषय संपतो.

गरजा मर्यादित केल्या की मन मोकळं होतं, आणि तेव्हाच शांत श्वास घेता येतो.

स्लो लिव्हिंगचा मजेशीर भाग

कधी कधी हे खूप साधं असतं —

* सकाळी चहाच्या कपातून येणाऱ्या वाफेकडे बघत पावसाचा सुगंध अनुभवणं.
* मुलांनी विचारलेल्या निरागस प्रश्नाचं उत्तर प्रेमाने देणं.
* मित्राला भेटताना मोबाईल बाजूला ठेवून मनमोकळ्या गप्पा मारणं.

या छोट्या क्षणांमध्येच आयुष्याचा खरा गोडवा आहे —
आणि त्यासाठी एकही रुपया खर्च नाही.

स्लो लिव्हिंग म्हणजे फक्त मंद गती नाही, तर उद्देशपूर्ण गती आहे.
आपल्याला का जगायचं आहे, काय महत्वाचं आहे — हे उमजलं की धावपळसुद्धा शांत वाटते.

जर तुमचा उद्देश आरोग्य राखणं असेल —
तर तुम्ही जेवण, झोप, व्यायाम यांना वेळ द्याल.
जर उद्देश मन:शांती असेल —
तर तुम्ही कामापेक्षा स्वतःकडे लक्ष द्याल.

आजच्या जगात स्लो लिव्हिंग का आवश्यक?

आज “ फास्ट ” जगणं म्हणजे “ स्मार्ट ” समजलं जातं. “मला वेळ नाही” असं सांगणं म्हणजे प्रतिष्ठा वाटते.
लोकं सतत व्यस्त दिसतात, पण आतून थकलेली असतात.
फास्ट लाईफ देतं यशाचं बाह्य रूप, पण घेऊन जातं मन:शांतीचं मर्म.

त्याउलट, स्लो लिव्हिंग करणारा माणूस बाहेरून शांत दिसतो, पण आतून समाधानी असतो.
तो प्रत्येक क्षणात जगतो, आणि म्हणूनच त्याचं जगणं पूर्ण वाटतं.

स्लो लिव्हिंग म्हणजे आयुष्याचा वेग कमी करणं नव्हे,
तर मनाचा वेग कमी करणं.

स्लो लिव्हिंग म्हणजे झाडासारखं —
शांत, स्थिर, पण तरीही सतत वाढत राहणारं.

स्लो लिव्हिंग म्हणजे —
पावसाच्या थेंबात, मुलाच्या हसण्यात, आणि गप्पांच्या ओघात आनंद शोधणं.

आणि सर्वात महत्त्वाचं —
*स्लो लिव्हिंग म्हणजे स्वतःसाठी थांबून श्वास घेणं.*

थोडं थांबा… डोळे मिटा… आणि श्वास घ्या.
कदाचित तुम्हाला जाणवेल —
याच क्षणात संपूर्ण आयुष्य दडलेलं आहे.

विद्यार्थी मित्रहो,
आनंदाने उत्सहात जगा आणि आपले ध्येय साध्य करा पण..
समजून घ्या आर्ट ऑफ लिविंग….जीवन आनंदाने जगण्याची कला
All the best……

(संकलन – श्याम धारासूरकर Librarian उरण महाविद्यालय उरण.)
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322

(Please visit the library blog for more articles)

संकटात ही संधी शोधणे

1889 मध्ये, अल्मोन स्ट्रॉजर (Almon Strowger) हा कॅन्सस सिटीमध्ये एक अंत्यसंस्कार करणारा (undertaker) होता.
त्याला मोकळ्या वेळेत नवनवीन गोष्टी शोधून काढायला आवडायचं. कारण त्याच्याकडे भरपूर वेळ असायचा.
याचे करण म्हणजे त्याचा व्यवसाय फारच खराब चालला होता.
त्याला कळेना की असं का होतंय, कारण ५०००० लोकसंख्येच्या शहरात त्याच्याव्यतिरिक्त दुसरा फक्त एकच undertaker होता.

पण सगळेजण दुसऱ्याकडे जात होते, कोणीही स्ट्रॉजरकडे येत नव्हतं.

एकदा त्याने पाहिलं की त्याचा एक मित्रसुद्धा मृत नातेवाईकाच्या अंत्यसंस्कारासाठी दुसऱ्या undertaker कडे गेला.
त्याने मित्राला विचारलं, “माझ्याकडे का नाही आलास?”

मित्र म्हणाला की मी फोन केला होता, पण टेलिफोन एक्सचेंजवर काम करणाऱ्या महिलेने सांगितलं की स्ट्रॉजरचा फोन व्यस्त आहे.
मग तिने कॉल दुसऱ्या undertaker कडे वळवला.

स्ट्रॉजरला हे काही केल्या समजेना. कारण त्याचा फोन कधीच व्यस्त नसायचा. मग त्याने दुसऱ्या मित्राला सांगून एक्सचेंजला फोन करायला लावलं.
पण तो कॉलसुद्धा त्याचप्रमाणे दुसऱ्या undertaker कडे वळवण्यात आला.

थोडी शोधाशोध केल्यावर शेवटी त्याला कळलं की टेलिफोन एक्सचेंजवर जी बाई होती, ती दुसऱ्या undertaker ची पत्नी होती.
ती कायमच स्ट्रॉजरचे कॉल्स आपल्या नवऱ्याकडे वळवत होती!

त्या काळी फोनवर नंबर डायल करायचे नव्हते.
फोन लावल्यावर थेट टेलिफोन ऑपरेटर कॉल रिसिव्ह करायचा आणि तो हव्या त्या व्यक्तीकडे जोडून द्यायचा.
पण या बाईने मात्र सगळे कॉल आपल्या पतीकडे वळवून टाकले होते.
स्ट्रॉजरला प्रचंड राग आला. त्याच्याजागी आपण असतो तर त्या बाईला खडसावलं असतं, तिची तक्रार केली असती. पण स्ट्रॉजर हा मुळात संशोधक वृत्तीचा माणूस असल्याने त्याने या प्रश्नाकडे वेगळ्या प्रकारे पाहिलं.
त्याने ठरवलं की आता अशी यंत्रणा शोधून काढायची की त्या बाईचं कामच संपेल.

त्याने ऑटोमॅटिक टेलिफोन एक्सचेंज ची कल्पना मांडली.
जिथे कॉल थेट हव्या त्या व्यक्तीकडे जाईल—मध्येमध्ये कोणी कॉल वळवू शकणार नाही.

खूप खटाटोप करून त्याने एक छोटं बेसिक मॉडेल बनवलं. त्याकाळात इलेक्ट्रॉनिक्स स्विचेस नव्हते.
हे पूर्णपणे यांत्रिक (mechanical) असल्याने अनेक भागांना हलावं लागत होतं, त्यामुळे प्रक्रिया थोडी धीमी होती.यावर उपायही स्ट्रॉजरनेच शोधला. त्याने रोटरी डायल शोधला, ज्यामुळे कॉल आपोआप योग्य नंबरकडे जाऊ शकत होते. त्यावेळी एका रोटरवर 10 कनेक्शन्स बसवता येत, त्यामुळे 10 × 10 = 100 एक्स्टेंशन्स मिळू शकत होते. (रोटरी डायल म्हणजे आपण जुन्या चित्रपटात पाहिलेला प्रत्येक आकड्यासाठी गोल डायल फिरवावा लागणारा फोन !)

1891 मध्ये त्याला पेटंट मिळालं.1892 मध्ये इंडियाना राज्यातील ला पोर्ट (La Porte) शहरात पहिलं ऑटोमॅटिक टेलिफोन एक्सचेंज बसवण्यात आलं.
आणि अगदी खरंच, या शोधामुळे त्या undertaker ची पत्नी आणि बाकी सर्व टेलिफोन ऑपरेटरचं कामच कायमचं संपून गेलं.

स्ट्रॉजरने आपल्या जाहिरातीमध्ये हेच सांगितलं :
“Girl-less. Cuss-less. Out-of-order-less. Wait-less.” (“मुलीशिवाय. शिवीशिवाय. बिघाडाशिवाय. प्रतीक्षेशिवाय.”)

1916 मध्ये त्याचं पेटंट बेल सिस्टिम्स (Bell Systems) ने विकत घेतलं.
पुढे हीच कंपनी Bell Telephone Company झाली आणि नंतर अमेरिकेतील प्रसिद्ध टेलिकॉम कंपनी AT&T बनली. स्ट्रॉजरने तयार केलेले उपकरण आजही वॉशिंग्टन येथील SPARK म्युझिअममध्ये पाहता येते. आणि त्याचा व्हिडिओ देखील इंटरनेटवर उपलब्ध आहे.

मित्रांनो, समस्या आली की आपण रागावतो, दोष देतो किंवा हार मानतो. पण खरी वाढ (growth) तेव्हाच होते जेव्हा आपण म्हणतो:
“मी याबद्दल काय वेगळं करू शकतो ? / मी यावरून काय नवीन तयार करू शकतो?”
संकटात लपलेली संधी ओळखणे, त्यावर कृती करणे आणि दीर्घकालीन परिणाम साधणे — हीच खरी प्रगती आहे.

एका अंडरटेकरने व्यावसायिक प्रश्न सोडविण्यासाठी एक संपूर्ण उद्योगक्षेत्रच कायमचं बदलून टाकलं त्याची ही गोष्ट !…

(संकलन -श्याम धारासूरकर, Librarian, उरण महाविद्यालय, उरण.)
लायब्ररी हेल्पलाईन नंबर 9892798322
(Please visit library-blog for more articles )